Linux ดิสก์ พาร์ทิชัน และพื้นที่จัดเก็บ



“เว็บล่ม” หลายครั้งสาเหตุจริงคือ “ดิสก์เต็ม” — log บวม, ไฟล์ session ล้น, database ไม่มีที่เขียน บทนี้จะสอนตรวจและจัดการพื้นที่ก่อนที่มันจะกลายเป็นปัญหา

df — พื้นที่เหลือของแต่ละ filesystem

df -h
Filesystem      Size  Used Avail Use% Mounted on
/dev/sda1        49G   32G   15G  69% /
/dev/sda15      105M  6.1M   99M   6% /boot/efi
tmpfs           3.9G     0  3.9G   0% /dev/shm
/dev/sdb1       197G   45G  142G  25% /data
  • -h = human-readable (G, M แทนตัวเลขบล็อกยาว ๆ)
  • Use% และ Avail คือสองคอลัมน์ที่ต้องดู
  • Mounted on = ตำแหน่งในต้นไม้ไฟล์ที่ดิสก์นั้นโผล่ (บทที่ 4)
  • tmpfs = filesystem ใน RAM (ไม่ใช่ดิสก์จริง)
df -h /                     # เฉพาะ filesystem ของ path นี้
df -i                       # ดู inode เหลือ (ไฟล์เล็กเยอะ ๆ อาจ inode หมดทั้งที่พื้นที่ยังเหลือ)
df -h --output=source,pcent,target

เตือน: df บอกพื้นที่ระดับ filesystem — ถ้า / เต็ม 100% เซิร์ฟเวอร์จะเริ่มมีปัญหาแปลก ๆ (login ไม่ได้, service crash, เขียน log ไม่ได้)

du — อะไรกินที่ในโฟลเดอร์นี้

df บอก “เหลือเท่าไร”, du บอก “อะไรใช้ไปเท่าไร”

du -sh /var/log                        # ขนาดรวมของโฟลเดอร์เดียว
du -sh *                                # ขนาดของทุกอย่างในโฟลเดอร์ปัจจุบัน
du -sh * | sort -rh | head              # เรียงจากใหญ่ไปเล็ก เอา 10 อันดับ
du -h --max-depth=1 /var | sort -rh     # ไล่ทีละชั้น
du -ah /home/somchai | sort -rh | head  # รวมไฟล์ด้วย (-a)
  • -s = สรุป (ไม่แจกแจงข้างใน), -h = อ่านง่าย
  • du อาจช้าถ้าโฟลเดอร์มีไฟล์เยอะ

ncdu — เบราส์หาไฟล์ใหญ่แบบ interactive

sudo apt install ncdu
ncdu /

สแกนแล้วแสดงเป็นเมนู เลื่อนลูกศรเข้าโฟลเดอร์ กด d ลบไฟล์ตรงนั้นได้เลย — เครื่องมือที่ดีที่สุดสำหรับ “ดิสก์เต็ม หาตัวการ”

ไล่หาสาเหตุ “ดิสก์เต็ม” ทีละขั้น

df -h                                  # 1. filesystem ไหนเต็ม (สมมติ /)
sudo du -h --max-depth=1 / 2>/dev/null | sort -rh | head   # 2. โฟลเดอร์ระดับบนสุดที่กินที่
sudo du -h --max-depth=1 /var | sort -rh | head            # 3. ไล่ลงไป (มักเป็น /var)
sudo ncdu /var/log                     # 4. เจาะจุด

ผู้ต้องสงสัยประจำ

  • /var/log/ — log บวม (journalctl --vacuum-time=3d, บีบ/ลบไฟล์เก่า, ตั้ง logrotate — บทที่ 30)
  • /var/lib/docker/ — image/container/volume เก่า (docker system prune -a)
  • /var/cache/apt/archives/ — .deb ที่โหลดมา (sudo apt clean)
  • /tmp/ — ไฟล์ค้าง
  • ~/.cache/ — cache ของโปรแกรม
  • ไฟล์ที่ถูกลบแต่ process ยังเปิดค้าง: sudo lsof +L1 (link count 0 แต่ยังเปิด) → รีสตาร์ต process นั้น

lsblk — โครงสร้างดิสก์และพาร์ทิชัน

lsblk
NAME   MAJ:MIN RM  SIZE RO TYPE MOUNTPOINTS
sda      8:0    0   50G  0 disk
├─sda1   8:1    0 49.9G  0 part /
└─sda15  8:15   0  106M  0 part /boot/efi
sdb      8:16   0  200G  0 disk
└─sdb1   8:17   0  200G  0 part /data
  • sda, sdb = ดิสก์ทั้งลูก; sda1, sdb1 = พาร์ทิชัน
  • nvme0n1 = SSD แบบ NVMe (nvme0n1p1 = พาร์ทิชัน)
  • TYPE: disk, part, lvm, crypt
lsblk -f                    # + filesystem type + UUID + %ใช้ไป
sudo blkid                  # UUID ของแต่ละพาร์ทิชัน (ใช้ตอนแก้ fstab)

mount — ต่อดิสก์เข้าต้นไม้ไฟล์

Linux ไม่มี drive letter — ดิสก์ต้องถูก mount เข้าไปเป็นโฟลเดอร์ (mount point)

mount                                  # ดูทุกอย่างที่ mount อยู่ (ยาว)
findmnt                                 # แบบต้นไม้ อ่านง่ายกว่า
findmnt /data

# mount ด้วยมือ (ชั่วคราว — หายเมื่อรีบูต)
sudo mkdir -p /mnt/usb
sudo mount /dev/sdc1 /mnt/usb
sudo umount /mnt/usb                    # ปลด (ต้องไม่มีใครใช้อยู่ — cd ออกมาก่อน)

ถ้า umount บอก “target is busy”

sudo lsof /mnt/usb                      # ใครใช้อยู่
sudo fuser -m /mnt/usb                  # PID ที่ใช้

/etc/fstab — mount อัตโนมัติตอนบูต

ไฟล์นี้บอก systemd ว่าตอนบูตให้ mount อะไรที่ไหน

cat /etc/fstab
# <file system>    <mount point>  <type>  <options>          <dump> <pass>
UUID=abc-123...    /              ext4    defaults           0      1
UUID=def-456...    /boot/efi      vfat    umask=0077         0      1
UUID=ghi-789...    /data          ext4    defaults,nofail    0      2
/swap.img          none           swap    sw                 0      0
  • ใช้ UUID ไม่ใช่ /dev/sdb1 (ชื่อ device เปลี่ยนได้ถ้าเสียบดิสก์เพิ่ม UUID ไม่เปลี่ยน)
  • nofail = ถ้าดิสก์นี้ไม่มี อย่าค้างตอนบูต (สำคัญมากสำหรับดิสก์เสริม)

⚠️ อันตราย: พิมพ์ /etc/fstab ผิด แล้วรีบูต = เครื่องบูตไม่ขึ้น (ค้างที่ emergency mode) หลังแก้ ทดสอบก่อนรีบูตเสมอ

sudo cp /etc/fstab /etc/fstab.bak       # สำรอง
sudo nano /etc/fstab
sudo mount -a                            # ลอง mount ทุกอย่างใน fstab — ถ้า error แก้ก่อนรีบูต
sudo systemctl daemon-reload
findmnt --verify                          # ตรวจ syntax

RAM และ swap

free -h
               total        used        free      shared  buff/cache   available
Mem:           7.6Gi       3.2Gi       1.1Gi       120Mi       3.3Gi       4.0Gi
Swap:          2.0Gi       256Mi       1.8Gi
  • available = RAM ที่โปรแกรมใหม่ใช้ได้จริง (รวม buff/cache ที่คืนได้) — ดูตัวนี้ ไม่ใช่ free
  • buff/cache = ระบบ cache ไฟล์ไว้ใน RAM ที่ว่าง เพื่อความเร็ว — ไม่ใช่ “ใช้ไปแล้วเสียเปล่า”
  • swap = พื้นที่บนดิสก์ที่ใช้แทน RAM เมื่อ RAM ใกล้เต็ม (ช้ากว่า RAM มาก แต่กันเครื่องแครช/OOM)

สร้าง swap file (บทที่ 36 จะใช้ตอนตั้ง server)

sudo fallocate -l 2G /swap.img
sudo chmod 600 /swap.img
sudo mkswap /swap.img
sudo swapon /swap.img
free -h                                  # เห็น Swap เพิ่มขึ้น
# ทำให้ถาวร: เพิ่มบรรทัดใน /etc/fstab
echo '/swap.img none swap sw 0 0' | sudo tee -a /etc/fstab

swappiness (0–100) คุมว่าระบบรีบใช้ swap แค่ไหน — เซิร์ฟเวอร์มักตั้งต่ำ (10)

cat /proc/sys/vm/swappiness              # ค่าปัจจุบัน (ปกติ 60)
sudo sysctl vm.swappiness=10             # ชั่วคราว
echo 'vm.swappiness=10' | sudo tee /etc/sysctl.d/99-swappiness.conf   # ถาวร

เรื่องที่คนมักพลาด

  • du -sh / เพื่อดูพื้นที่เหลือ — du ช้าและบอก “ที่ใช้ไป” ไม่ใช่ “ที่เหลือ” ใช้ df -h สำหรับพื้นที่เหลือ
  • ดิสก์เต็มทั้งที่ du รวมแล้วไม่ถึง — มีไฟล์ที่ถูกลบแต่ process เปิดค้าง (sudo lsof +L1) → รีสตาร์ต process; หรือ inode หมด (df -i)
  • แก้ /etc/fstab แล้วรีบูตเลย — พิมพ์ผิด = บูตไม่ขึ้น ต้อง sudo mount -a ทดสอบก่อนเสมอ + สำรองไฟล์
  • umount แล้ว “target is busy” — มี shell หรือโปรแกรมยัง cd อยู่ในนั้น cd ออกมาก่อน / lsof <mountpoint>
  • ตกใจว่า free แสดง RAM เหลือน้อย — ดู available ไม่ใช่ free; buff/cache คืนได้
  • ใช้ /dev/sdb1 ใน fstab — ถ้าเสียบดิสก์เพิ่ม ชื่ออาจสลับเป็น sdc1 แล้วบูตพัง ใช้ UUID= เสมอ (sudo blkid)
  • ลบไฟล์ใน /var/log แล้วพื้นที่ไม่คืน — process เขียน log ยังเปิด fd เดิม ต้อง truncate -s 0 ไฟล์ หรือรีสตาร์ต service; ตั้ง logrotate แทนการลบมือ
  • fallocate swap บน filesystem ที่ไม่รองรับ (btrfs บางแบบ) — ใช้ dd if=/dev/zero of=/swap.img bs=1M count=2048 แทน

สรุป

  • df -h = พื้นที่เหลือของแต่ละ filesystem (ดู Use% / Avail); df -i = inode เหลือ
  • du -sh * | sort -rh | head = อะไรกินที่; ncdu / = เบราส์หาไฟล์ใหญ่แบบ interactive
  • ดิสก์เต็ม: df หา filesystem → du --max-depth=1 ไล่ลง → เช็ก /var/log, docker, apt cache, lsof +L1
  • lsblk / lsblk -f = โครงสร้างดิสก์+พาร์ทิชัน; blkid = UUID
  • mount = ต่อดิสก์เข้าต้นไม้ไฟล์; findmnt ดูสวยกว่า mount; umount ต้อง cd ออกก่อน
  • /etc/fstab = mount อัตโนมัติตอนบูต — ใช้ UUID + nofail; หลังแก้ sudo mount -a ทดสอบก่อนรีบูต + สำรองไฟล์
  • free -h — ดู available (ไม่ใช่ free); swap = ดิสก์แทน RAM ตอนใกล้เต็ม; swappiness ต่ำสำหรับเซิร์ฟเวอร์

บทถัดไปเราจะดูข้อมูลระบบและทรัพยากร — uname, lscpu, load average และ /proc