Linux ผู้ใช้และกลุ่ม



Linux ออกแบบมาให้หลายคนใช้เครื่องเดียวกันได้โดยไม่ปนกัน แต่ละคนมีไฟล์ รหัสผ่าน และสิทธิ์ของตัวเอง บทนี้จะสอนสร้างและจัดการผู้ใช้ — ทักษะที่ต้องใช้ทุกครั้งที่ตั้งเซิร์ฟเวอร์ใหม่

ผู้ใช้ 3 ประเภท

ประเภทuidตัวอย่างมีไว้ทำไม
root0rootผู้ดูแลระบบ สิทธิ์เต็ม
system users1–999www-data, sshd, syslogให้ service รันในนามนี้ (ไม่ใช่คน ไม่มี login)
ผู้ใช้ปกติ1000+somchai, somsriคนจริง ๆ ที่ login เข้ามาทำงาน

เหตุผลที่ service มี user แยก: ถ้า Nginx (รันในนาม www-data) ถูกเจาะ ผู้โจมตีได้แค่สิทธิ์ของ www-data ซึ่งแตะไฟล์ระบบไม่ได้ ไม่ใช่ทั้งเครื่อง

/etc/passwd — ทะเบียนผู้ใช้

ไม่ได้เก็บรหัสผ่านแล้ว (ชื่อหลอก) — เก็บข้อมูลผู้ใช้ ใครก็อ่านได้

cat /etc/passwd | tail -5
somchai:x:1000:1000:Somchai Jaidee:/home/somchai:/bin/bash

แต่ละบรรทัดคั่นด้วย : มี 7 ช่อง

somchai : x : 1000 : 1000 : Somchai Jaidee : /home/somchai : /bin/bash
  │       │    │      │          │                │              │
username  │   uid    gid      ชื่อเต็ม        home directory   login shell
          └ รหัส (x = ไปดูใน /etc/shadow)
  • ช่องสุดท้ายคือ login shell — ถ้าเป็น /usr/sbin/nologin หรือ /bin/false แปลว่า user นี้ login ไม่ได้ (เป็น system user)

รหัสผ่านจริงอยู่ใน /etc/shadow (เข้ารหัสไว้ อ่านได้เฉพาะ root)

/etc/group — ทะเบียนกลุ่ม

cat /etc/group | grep -E 'sudo|somchai'
sudo:x:27:somchai,somsri
somchai:x:1000:
  • sudo:x:27:somchai,somsri — กลุ่ม sudo (gid 27) มีสมาชิก somchai กับ somsri → สองคนนี้ใช้ sudo ได้
  • somchai:x:1000: — กลุ่มส่วนตัวของ somchai (Ubuntu สร้างให้อัตโนมัติ)

ดูว่าตัวเองอยู่กลุ่มไหนบ้าง

groups
somchai adm cdrom sudo dip plugdev lxd

หรือดูของคนอื่น

groups somsri
id somsri

สร้างผู้ใช้: adduser

Ubuntu มี 2 คำสั่ง — adduser (สคริปต์ที่ถามข้อมูลให้ครบ ใช้ง่าย แนะนำ) และ useradd (คำสั่งดิบ ต้องระบุทุกอย่างเอง)

sudo adduser somsri
Adding user `somsri' ...
Creating home directory `/home/somsri' ...
Copying files from `/etc/skel' ...
New password:
Retype new password:
...
Full Name []: Somsri Meechai
Room Number []:
...
Is the information correct? [Y/n] y

adduser จัดการให้ครบ: สร้าง uid, สร้าง /home/somsri, ก๊อปไฟล์ตั้งต้นจาก /etc/skel (.bashrc ฯลฯ), ตั้ง shell เป็น bash, สร้างกลุ่มส่วนตัว, ให้ตั้งรหัสผ่าน

useradd (ทางเลือก — ใช้ในสคริปต์)

sudo useradd -m -s /bin/bash somsri     # -m สร้าง home, -s ตั้ง shell
sudo passwd somsri                        # ตั้งรหัสแยก (useradd ไม่ตั้งให้)

เปลี่ยนรหัสผ่าน: passwd

passwd                    # เปลี่ยนรหัสของตัวเอง (ถามรหัสเดิมก่อน)
sudo passwd somsri        # ตั้ง/รีเซ็ตรหัสของ somsri (ไม่ต้องรู้รหัสเดิม)
sudo passwd -l somsri     # ล็อกบัญชี (login ด้วยรหัสไม่ได้)
sudo passwd -e somsri     # บังคับให้เปลี่ยนรหัสตอน login ครั้งหน้า

เพิ่มผู้ใช้เข้ากลุ่ม: usermod -aG (จำ -a ให้ดี)

นี่คือคำสั่งที่พลาดกันบ่อยที่สุดในบทนี้ ต้องการให้ somsri ใช้ sudo ได้ → เพิ่มเข้ากลุ่ม sudo

sudo usermod -aG sudo somsri
  • -G = ระบุกลุ่มเสริม (supplementary groups)
  • -a = append (เพิ่มต่อท้าย) — ถ้าลืม -a มันจะ แทนที่ กลุ่มเสริมทั้งหมดของ somsri ด้วย sudo กลุ่มเดียว ทำให้หลุดจากกลุ่มอื่น (เช่น docker, www-data) ที่เคยอยู่ → พังเงียบ ๆ

เขียน -aG ติดกันเสมอ ท่องไว้เลย

เพิ่มหลายกลุ่มพร้อมกัน

sudo usermod -aG sudo,docker,www-data somsri

กลุ่มใหม่มีผลเมื่อไร

การเป็นสมาชิกกลุ่มโหลดตอน login somsri ต้อง logout แล้ว login ใหม่ (หรือ ssh เข้ามาใหม่) กลุ่มใหม่ถึงมีผล เช็กด้วย

# หลัง login ใหม่
groups

trick หลีกเลี่ยง logout (session ปัจจุบัน)

newgrp sudo               # เปิด sub-shell ที่มีกลุ่ม sudo แล้ว (ชั่วคราว)

สร้าง/ลบกลุ่ม

sudo groupadd developers
sudo usermod -aG developers somchai
sudo gpasswd -d somchai developers     # เอา somchai ออกจากกลุ่ม developers
sudo groupdel developers

ลบผู้ใช้: deluser

sudo deluser somsri                    # ลบ user (เก็บ /home/somsri ไว้)
sudo deluser --remove-home somsri      # ลบ user + ลบ home directory
sudo deluser somsri sudo               # แค่เอา somsri ออกจากกลุ่ม sudo

⚠️ --remove-home ลบไฟล์ทั้งหมดของผู้ใช้นั้นถาวร สำรองก่อนถ้าไม่แน่ใจ

/etc/skel — แม่แบบของ home ใหม่

ไฟล์ใน /etc/skel/ จะถูกก๊อปเข้า home ของผู้ใช้ใหม่ทุกคน อยากให้ทุกคนได้ .bashrc แต่งแล้ว หรือโฟลเดอร์มาตรฐาน ก็ใส่ไว้ที่นี่

ls -la /etc/skel/

เรื่องที่คนมักพลาด

  • usermod -G sudo somsri (ลืม -a) — เตะ somsri ออกจากกลุ่มเสริมอื่นทั้งหมด เหลือแค่ sudo เดียว บริการที่พึ่งกลุ่มเดิมพังเงียบ ๆ ใช้ -aG เสมอ
  • เพิ่มเข้ากลุ่มแล้วสิทธิ์ยังไม่มา — ต้อง logout/login ใหม่ (หรือ SSH session ใหม่) กลุ่มถึงโหลด
  • useradd แล้ว login ไม่ได้ — useradd ดิบมาก ไม่สร้าง home (ลืม -m), ไม่ตั้ง shell (ได้ /bin/sh หรือไม่มี), ไม่ตั้งรหัส ใช้ adduser แทนถ้าไม่ได้เขียนสคริปต์
  • แก้ /etc/passwd หรือ /etc/group ด้วยมือ — พิมพ์ผิด : เดียวอาจ login ไม่ได้ทั้งเครื่อง ใช้คำสั่ง (usermod, chsh, vipw) แทน
  • ลบ user แล้ว process ของเขายังรันค้าง — ฆ่า process ก่อน (sudo pkill -u somsri) แล้วค่อย deluser
  • สับสน “กลุ่มหลัก” กับ “กลุ่มเสริม” — กลุ่มหลัก (ช่อง gid ใน passwd) มีได้ 1 กลุ่ม กำหนดกลุ่มของไฟล์ที่สร้างใหม่; กลุ่มเสริม (-aG) มีได้หลายกลุ่ม ให้สิทธิ์เพิ่ม

สรุป

  • ผู้ใช้ 3 ประเภท: root (uid 0), system users (1–999, ให้ service ใช้), ผู้ใช้ปกติ (1000+)
  • /etc/passwd = ทะเบียนผู้ใช้ (7 ช่องคั่นด้วย : ช่องท้าย = login shell); รหัสจริงอยู่ /etc/shadow
  • /etc/group = ทะเบียนกลุ่ม + สมาชิก; groups / id ดูว่าตัวเองอยู่กลุ่มไหน
  • สร้างผู้ใช้: sudo adduser ชื่อ (แนะนำ, ถามครบ) หรือ sudo useradd -m -s /bin/bash ชื่อ + passwd
  • เปลี่ยนรหัส: passwd (ตัวเอง), sudo passwd ชื่อ (คนอื่น)
  • เพิ่มเข้ากลุ่ม: sudo usermod -aG กลุ่ม ชื่อ — ต้องมี -a เสมอ ไม่งั้นลบกลุ่มเดิมทิ้ง; ต้อง login ใหม่ถึงมีผล
  • ลบผู้ใช้: sudo deluser ชื่อ (หรือ --remove-home เพื่อลบไฟล์ด้วย — ระวัง)

บทถัดไปเราจะดูเรื่อง link — hard link กับ symbolic link ต่างกันยังไง และ inode คืออะไร