Linux ผู้ใช้และกลุ่ม
Linux ออกแบบมาให้หลายคนใช้เครื่องเดียวกันได้โดยไม่ปนกัน แต่ละคนมีไฟล์ รหัสผ่าน และสิทธิ์ของตัวเอง บทนี้จะสอนสร้างและจัดการผู้ใช้ — ทักษะที่ต้องใช้ทุกครั้งที่ตั้งเซิร์ฟเวอร์ใหม่
ผู้ใช้ 3 ประเภท
| ประเภท | uid | ตัวอย่าง | มีไว้ทำไม |
|---|---|---|---|
| root | 0 | root | ผู้ดูแลระบบ สิทธิ์เต็ม |
| system users | 1–999 | www-data, sshd, syslog | ให้ service รันในนามนี้ (ไม่ใช่คน ไม่มี login) |
| ผู้ใช้ปกติ | 1000+ | somchai, somsri | คนจริง ๆ ที่ login เข้ามาทำงาน |
เหตุผลที่ service มี user แยก: ถ้า Nginx (รันในนาม www-data) ถูกเจาะ ผู้โจมตีได้แค่สิทธิ์ของ www-data ซึ่งแตะไฟล์ระบบไม่ได้ ไม่ใช่ทั้งเครื่อง
/etc/passwd — ทะเบียนผู้ใช้
ไม่ได้เก็บรหัสผ่านแล้ว (ชื่อหลอก) — เก็บข้อมูลผู้ใช้ ใครก็อ่านได้
cat /etc/passwd | tail -5somchai:x:1000:1000:Somchai Jaidee:/home/somchai:/bin/bashแต่ละบรรทัดคั่นด้วย : มี 7 ช่อง
somchai : x : 1000 : 1000 : Somchai Jaidee : /home/somchai : /bin/bash
│ │ │ │ │ │ │
username │ uid gid ชื่อเต็ม home directory login shell
└ รหัส (x = ไปดูใน /etc/shadow)- ช่องสุดท้ายคือ login shell — ถ้าเป็น
/usr/sbin/nologinหรือ/bin/falseแปลว่า user นี้ login ไม่ได้ (เป็น system user)
รหัสผ่านจริงอยู่ใน /etc/shadow (เข้ารหัสไว้ อ่านได้เฉพาะ root)
/etc/group — ทะเบียนกลุ่ม
cat /etc/group | grep -E 'sudo|somchai'sudo:x:27:somchai,somsri
somchai:x:1000:sudo:x:27:somchai,somsri— กลุ่มsudo(gid 27) มีสมาชิก somchai กับ somsri → สองคนนี้ใช้sudoได้somchai:x:1000:— กลุ่มส่วนตัวของ somchai (Ubuntu สร้างให้อัตโนมัติ)
ดูว่าตัวเองอยู่กลุ่มไหนบ้าง
groupssomchai adm cdrom sudo dip plugdev lxdหรือดูของคนอื่น
groups somsri
id somsriสร้างผู้ใช้: adduser
Ubuntu มี 2 คำสั่ง — adduser (สคริปต์ที่ถามข้อมูลให้ครบ ใช้ง่าย แนะนำ) และ useradd (คำสั่งดิบ ต้องระบุทุกอย่างเอง)
sudo adduser somsriAdding user `somsri' ...
Creating home directory `/home/somsri' ...
Copying files from `/etc/skel' ...
New password:
Retype new password:
...
Full Name []: Somsri Meechai
Room Number []:
...
Is the information correct? [Y/n] yadduser จัดการให้ครบ: สร้าง uid, สร้าง /home/somsri, ก๊อปไฟล์ตั้งต้นจาก /etc/skel (.bashrc ฯลฯ), ตั้ง shell เป็น bash, สร้างกลุ่มส่วนตัว, ให้ตั้งรหัสผ่าน
useradd (ทางเลือก — ใช้ในสคริปต์)
sudo useradd -m -s /bin/bash somsri # -m สร้าง home, -s ตั้ง shell
sudo passwd somsri # ตั้งรหัสแยก (useradd ไม่ตั้งให้)เปลี่ยนรหัสผ่าน: passwd
passwd # เปลี่ยนรหัสของตัวเอง (ถามรหัสเดิมก่อน)
sudo passwd somsri # ตั้ง/รีเซ็ตรหัสของ somsri (ไม่ต้องรู้รหัสเดิม)
sudo passwd -l somsri # ล็อกบัญชี (login ด้วยรหัสไม่ได้)
sudo passwd -e somsri # บังคับให้เปลี่ยนรหัสตอน login ครั้งหน้าเพิ่มผู้ใช้เข้ากลุ่ม: usermod -aG (จำ -a ให้ดี)
นี่คือคำสั่งที่พลาดกันบ่อยที่สุดในบทนี้ ต้องการให้ somsri ใช้ sudo ได้ → เพิ่มเข้ากลุ่ม sudo
sudo usermod -aG sudo somsri-G= ระบุกลุ่มเสริม (supplementary groups)-a= append (เพิ่มต่อท้าย) — ถ้าลืม-aมันจะ แทนที่ กลุ่มเสริมทั้งหมดของ somsri ด้วยsudoกลุ่มเดียว ทำให้หลุดจากกลุ่มอื่น (เช่นdocker,www-data) ที่เคยอยู่ → พังเงียบ ๆ
เขียน -aG ติดกันเสมอ ท่องไว้เลย
เพิ่มหลายกลุ่มพร้อมกัน
sudo usermod -aG sudo,docker,www-data somsriกลุ่มใหม่มีผลเมื่อไร
การเป็นสมาชิกกลุ่มโหลดตอน login somsri ต้อง logout แล้ว login ใหม่ (หรือ ssh เข้ามาใหม่) กลุ่มใหม่ถึงมีผล เช็กด้วย
# หลัง login ใหม่
groupstrick หลีกเลี่ยง logout (session ปัจจุบัน)
newgrp sudo # เปิด sub-shell ที่มีกลุ่ม sudo แล้ว (ชั่วคราว)สร้าง/ลบกลุ่ม
sudo groupadd developers
sudo usermod -aG developers somchai
sudo gpasswd -d somchai developers # เอา somchai ออกจากกลุ่ม developers
sudo groupdel developersลบผู้ใช้: deluser
sudo deluser somsri # ลบ user (เก็บ /home/somsri ไว้)
sudo deluser --remove-home somsri # ลบ user + ลบ home directory
sudo deluser somsri sudo # แค่เอา somsri ออกจากกลุ่ม sudo⚠️ --remove-home ลบไฟล์ทั้งหมดของผู้ใช้นั้นถาวร สำรองก่อนถ้าไม่แน่ใจ
/etc/skel — แม่แบบของ home ใหม่
ไฟล์ใน /etc/skel/ จะถูกก๊อปเข้า home ของผู้ใช้ใหม่ทุกคน อยากให้ทุกคนได้ .bashrc แต่งแล้ว หรือโฟลเดอร์มาตรฐาน ก็ใส่ไว้ที่นี่
ls -la /etc/skel/เรื่องที่คนมักพลาด
usermod -G sudo somsri(ลืม-a) — เตะ somsri ออกจากกลุ่มเสริมอื่นทั้งหมด เหลือแค่sudoเดียว บริการที่พึ่งกลุ่มเดิมพังเงียบ ๆ ใช้-aGเสมอ- เพิ่มเข้ากลุ่มแล้วสิทธิ์ยังไม่มา — ต้อง logout/login ใหม่ (หรือ SSH session ใหม่) กลุ่มถึงโหลด
useraddแล้ว login ไม่ได้ —useraddดิบมาก ไม่สร้าง home (ลืม-m), ไม่ตั้ง shell (ได้/bin/shหรือไม่มี), ไม่ตั้งรหัส ใช้adduserแทนถ้าไม่ได้เขียนสคริปต์- แก้
/etc/passwdหรือ/etc/groupด้วยมือ — พิมพ์ผิด:เดียวอาจ login ไม่ได้ทั้งเครื่อง ใช้คำสั่ง (usermod,chsh,vipw) แทน - ลบ user แล้ว process ของเขายังรันค้าง — ฆ่า process ก่อน (
sudo pkill -u somsri) แล้วค่อยdeluser - สับสน “กลุ่มหลัก” กับ “กลุ่มเสริม” — กลุ่มหลัก (ช่อง gid ใน passwd) มีได้ 1 กลุ่ม กำหนดกลุ่มของไฟล์ที่สร้างใหม่; กลุ่มเสริม (
-aG) มีได้หลายกลุ่ม ให้สิทธิ์เพิ่ม
สรุป
- ผู้ใช้ 3 ประเภท: root (uid 0), system users (1–999, ให้ service ใช้), ผู้ใช้ปกติ (1000+)
/etc/passwd= ทะเบียนผู้ใช้ (7 ช่องคั่นด้วย:ช่องท้าย = login shell); รหัสจริงอยู่/etc/shadow/etc/group= ทะเบียนกลุ่ม + สมาชิก;groups/idดูว่าตัวเองอยู่กลุ่มไหน- สร้างผู้ใช้:
sudo adduser ชื่อ(แนะนำ, ถามครบ) หรือsudo useradd -m -s /bin/bash ชื่อ+passwd - เปลี่ยนรหัส:
passwd(ตัวเอง),sudo passwd ชื่อ(คนอื่น) - เพิ่มเข้ากลุ่ม:
sudo usermod -aG กลุ่ม ชื่อ— ต้องมี-aเสมอ ไม่งั้นลบกลุ่มเดิมทิ้ง; ต้อง login ใหม่ถึงมีผล - ลบผู้ใช้:
sudo deluser ชื่อ(หรือ--remove-homeเพื่อลบไฟล์ด้วย — ระวัง)
บทถัดไปเราจะดูเรื่อง link — hard link กับ symbolic link ต่างกันยังไง และ inode คืออะไร