Linux กระบวนการ (process) และงานเบื้องหลัง



ทุกครั้งที่คุณรันคำสั่ง Linux สร้าง process ขึ้นมา บทนี้จะสอนมองเห็น process ที่กำลังทำงาน เข้าใจว่าอะไรกินทรัพยากร และควบคุมงานที่รันนาน ๆ โดยไม่ต้องเปิดเทอร์มินัลค้าง

process คืออะไร

process = โปรแกรมที่กำลังทำงานอยู่ (โปรแกรมบนดิสก์ที่ยังไม่รัน = แค่ไฟล์) แต่ละ process มี

  • PID (Process ID) — เลขประจำตัว ไม่ซ้ำ
  • PPID (Parent PID) — PID ของ process ที่สร้างมันขึ้นมา
  • เจ้าของ — user ที่รัน (กำหนดสิทธิ์ของ process)
  • สถานะ, การใช้ CPU/RAM, คำสั่งที่รัน

process ทุกตัวมี parent ยกเว้น init/systemd (PID 1) ที่เป็นต้นตระกูล — เกิดเป็น process tree

systemd (1)
├── sshd (890)
│   └── sshd (1502)
│       └── bash (1503)          ← เทอร์มินัลของคุณ
│           └── vim (1610)        ← โปรแกรมที่คุณเปิดจากเทอร์มินัล
├── nginx (1201)
│   ├── nginx (1202)  worker
│   └── nginx (1203)  worker
└── cron (995)

ps — ถ่ายภาพ process ณ ตอนนี้

ps                      # แค่ process ใน shell นี้
  PID TTY          TIME CMD
 1503 pts/0    00:00:00 bash
 1811 pts/0    00:00:00 ps

ที่ใช้จริงคือ ps aux (ทุก process ทั้งเครื่อง)

ps aux
USER    PID  %CPU %MEM    VSZ   RSS TTY   STAT START  TIME COMMAND
root      1   0.0  0.1 168000 11800 ?     Ss   09:00  0:02 /sbin/init
www-data 1201 0.5  2.3 512000 95000 ?     S    09:15  1:20 nginx: worker
somchai  1503 0.0  0.1  22000  5400 pts/0 Ss   10:30  0:00 -bash
somchai  1799 88.0 15.0 900000 600000 pts/0 R+ 11:20 5:43 python train.py

อ่านคอลัมน์สำคัญ

คอลัมน์คือ
USERเจ้าของ process
PIDเลขประจำตัว
%CPUเปอร์เซ็นต์ CPU (100% = 1 core เต็ม; อาจเกิน 100 ถ้าใช้หลาย core)
%MEMเปอร์เซ็นต์ RAM ที่ใช้
RSSRAM จริงที่ใช้ (KB) — ตัวเลขนี้เชื่อถือได้กว่า VSZ
STATสถานะ: R รันอยู่, S หลับรอ, D รอ I/O (ฆ่าไม่ได้ชั่วคราว), Z zombie, T หยุด, + foreground
STARTเริ่มเมื่อไร
TIMEเวลา CPU ที่ใช้รวม
COMMANDคำสั่งที่รัน

ค้นหา process

ps aux | grep nginx
ps aux | grep "[p]ython"           # trick ไม่ให้ grep เจอตัวเอง (บทที่ 14)
pgrep -a nginx                      # แสดง PID + คำสั่ง
pgrep -u somchai                    # process ของ user นี้
ps -ef --forest                     # แสดงเป็นต้นไม้
ps -p 1799 -o pid,ppid,user,cmd     # เจาะ PID เดียว เลือกคอลัมน์เอง

เรียงตามการใช้ทรัพยากร

ps aux --sort=-%cpu | head          # กิน CPU มากสุด 10 อันดับ
ps aux --sort=-%mem | head          # กิน RAM มากสุด

top — ดู process แบบเรียลไทม์

top

อัปเดตทุก 3 วินาที แสดง process ที่กิน CPU มากสุดบนสุด

บรรทัดบนสรุประบบ

top - 11:25:03 up 2:25,  2 users,  load average: 1.52, 0.98, 0.65
Tasks: 142 total,   2 running, 140 sleeping
%Cpu(s):  25.3 us,  4.1 sy,  0.0 ni, 68.9 id,  1.2 wa
MiB Mem :   7808.0 total,   1024.5 free,   4200.0 used,   2583.5 buff/cache
  • load average — งานที่รอ CPU เฉลี่ย 1/5/15 นาที (บทที่ 29 อธิบายวิธีอ่าน)
  • %Cpu: us = user, sy = system(kernel), id = ว่าง, wa = รอ disk
  • buff/cache = RAM ที่ระบบใช้ cache (คืนให้โปรแกรมได้ ไม่ใช่ “เต็ม”)

คีย์ใน top

คีย์ทำอะไร
qออก
Mเรียงตาม RAM
Pเรียงตาม CPU (ค่าเริ่มต้น)
kฆ่า process (พิมพ์ PID)
1แยกดู CPU ทีละ core
uกรองตาม user

htop — top ที่ใช้ง่ายกว่า

sudo apt install htop
htop

มีสี เลื่อนด้วยลูกศร คลิกได้ (F9 ฆ่า, F5 ดูเป็นต้นไม้, F6 เลือกคอลัมน์เรียง, / ค้นหา) แนะนำติดตั้งไว้

งานเบื้องหลัง: & jobs fg bg

& — รันแล้วปล่อยเบื้องหลัง

./long-task.sh &
[1] 2401

[1] = job number, 2401 = PID เทอร์มินัลว่างให้พิมพ์คำสั่งอื่นต่อได้ ขณะที่งานรันอยู่เบื้องหลัง

Ctrl+Z — พักงานที่รันอยู่

กำลังรัน vim หรือ task นาน ๆ อยากพักไปทำอย่างอื่นก่อน

# กด Ctrl+Z
[1]+  Stopped                 vim notes.txt

งานถูกหยุดชั่วคราว (ไม่ใช่ปิด) กลับมาทำต่อได้

jobs / fg / bg

jobs                    # ดูงานใน shell นี้
[1]+  Stopped                 vim notes.txt
[2]-  Running                 ./long-task.sh &
fg %1                   # ดึงงาน 1 กลับมา foreground (ทำต่อ)
bg %1                   # ให้งาน 1 ที่ถูก stop ทำต่อ แต่อยู่เบื้องหลัง
fg                      # ดึงงานล่าสุด
kill %2                 # ฆ่างานที่ 2

ลำดับที่ใช้บ่อย: กำลังรันคำสั่งนาน → ลืมใส่ & → กด Ctrl+Z → พิมพ์ bg → งานทำต่อเบื้องหลัง

ปัญหา: ปิดเทอร์มินัลแล้วงานตาย

process ที่ผูกกับเทอร์มินัล เมื่อปิดเทอร์มินัล (หรือ SSH หลุด) จะได้สัญญาณ SIGHUP แล้วตาย รวมถึงงานที่รันด้วย &

nohup — ไม่สนใจ SIGHUP

nohup ./long-task.sh &
nohup: ignoring input and appending output to 'nohup.out'

งานรันต่อแม้ปิดเทอร์มินัล output ไปที่ nohup.out (หรือระบุเอง)

nohup ./backup.sh > backup.log 2>&1 &
echo $!                 # PID ของงานที่เพิ่งสั่ง (เก็บไว้เผื่อ kill ทีหลัง)

disown — ปลดงานที่สั่งไปแล้ว

./long-task.sh &
disown                  # ปลดงานล่าสุดจาก shell (ปิดเทอร์มินัลได้แล้ว)
disown -a               # ปลดทุกงาน

tmux — ทางที่ดีที่สุดสำหรับงานยาว (บทที่ 37)

sudo apt install tmux
tmux                    # เปิด session
# ... รันงาน ...
# กด Ctrl+b แล้ว d เพื่อ detach (งานยังรัน)
tmux attach             # กลับเข้ามาดูทีหลัง (แม้ SSH ใหม่)

tmux เก็บทั้ง session ไว้ — เหมาะกับงานที่ต้องดู output แบบ interactive หรือรันหลายวัน

setsid — แยกออกจากเทอร์มินัลสมบูรณ์

setsid ./daemon.sh > /var/log/daemon.log 2>&1 &

แต่ถ้าต้องการ daemon จริงจัง ให้ทำเป็น systemd service (บทที่ 25) จะจัดการ restart / log / boot ให้

เรื่องที่คนมักพลาด

  • & แล้วปิดเทอร์มินัล งานตาย — & แค่ปล่อยเบื้องหลัง ยังผูกกับเทอร์มินัล ใช้ nohup ... & + disown หรือ tmux
  • อ่าน %MEM / VSZ แล้วตกใจ — VSZ คือ virtual memory (จองไว้ ไม่ได้ใช้จริงหมด) ดู RSS แทนสำหรับ RAM จริง
  • เห็น buff/cache เยอะแล้วคิดว่า RAM เต็ม — Linux ใช้ RAM ว่างทำ cache โดยตั้งใจ คืนให้โปรแกรมได้ทันที ดู free -h คอลัมน์ available
  • kill %1 กับ kill 1 — %1 = job number (ปลอดภัย), 1 = PID 1 = systemd (ฆ่าไม่ได้อยู่แล้ว แต่ระวังเลขอื่น)
  • process สถานะ D ฆ่าไม่ตาย — มันติดรอ I/O (disk/network) ฆ่าตอนนั้นไม่ได้ ต้องรอ I/O เสร็จ หรือแก้ที่ต้นเหตุ (disk เต็ม, NFS ค้าง)
  • รันงานหนักบน production โดยไม่ nice — ใช้ nice -n 19 ./heavy.sh ให้ priority ต่ำ ไม่แย่ง CPU งานสำคัญ (บทที่ 24 มี renice)
  • ลืม PID ของงาน nohup — เก็บด้วย echo $! ทันที หรือหาทีหลังด้วย pgrep -f ชื่อสคริปต์

สรุป

  • process = โปรแกรมที่กำลังรัน มี PID, PPID, เจ้าของ; ทุกตัวสืบจาก systemd (PID 1)
  • ps aux ดู process ทั้งหมด — ดู RSS (RAM จริง), STAT (R/S/D/Z), %CPU
  • ps aux --sort=-%cpu | head — ตัวกิน CPU มากสุด; pgrep -a ชื่อ หา PID
  • top / htop — เรียลไทม์ (q ออก, M/P เรียง RAM/CPU, k/F9 ฆ่า)
  • งานเบื้องหลัง: cmd & (ปล่อย), Ctrl+Z (พัก), jobs / fg %1 / bg %1
  • รันต่อหลังปิดเทอร์มินัล: nohup cmd > log 2>&1 & แล้ว disown — หรือใช้ tmux (ดีที่สุดสำหรับงานยาว)
  • daemon จริงจัง → ทำเป็น systemd service (บทที่ 25)

บทถัดไปเราจะเรียนวิธี “สั่ง” process — สัญญาณ (signals) และคำสั่ง kill, pkill, killall