Linux กระบวนการ (process) และงานเบื้องหลัง
ทุกครั้งที่คุณรันคำสั่ง Linux สร้าง process ขึ้นมา บทนี้จะสอนมองเห็น process ที่กำลังทำงาน เข้าใจว่าอะไรกินทรัพยากร และควบคุมงานที่รันนาน ๆ โดยไม่ต้องเปิดเทอร์มินัลค้าง
process คืออะไร
process = โปรแกรมที่กำลังทำงานอยู่ (โปรแกรมบนดิสก์ที่ยังไม่รัน = แค่ไฟล์) แต่ละ process มี
- PID (Process ID) — เลขประจำตัว ไม่ซ้ำ
- PPID (Parent PID) — PID ของ process ที่สร้างมันขึ้นมา
- เจ้าของ — user ที่รัน (กำหนดสิทธิ์ของ process)
- สถานะ, การใช้ CPU/RAM, คำสั่งที่รัน
process ทุกตัวมี parent ยกเว้น init/systemd (PID 1) ที่เป็นต้นตระกูล — เกิดเป็น process tree
systemd (1)
├── sshd (890)
│ └── sshd (1502)
│ └── bash (1503) ← เทอร์มินัลของคุณ
│ └── vim (1610) ← โปรแกรมที่คุณเปิดจากเทอร์มินัล
├── nginx (1201)
│ ├── nginx (1202) worker
│ └── nginx (1203) worker
└── cron (995)ps — ถ่ายภาพ process ณ ตอนนี้
ps # แค่ process ใน shell นี้ PID TTY TIME CMD
1503 pts/0 00:00:00 bash
1811 pts/0 00:00:00 psที่ใช้จริงคือ ps aux (ทุก process ทั้งเครื่อง)
ps auxUSER PID %CPU %MEM VSZ RSS TTY STAT START TIME COMMAND
root 1 0.0 0.1 168000 11800 ? Ss 09:00 0:02 /sbin/init
www-data 1201 0.5 2.3 512000 95000 ? S 09:15 1:20 nginx: worker
somchai 1503 0.0 0.1 22000 5400 pts/0 Ss 10:30 0:00 -bash
somchai 1799 88.0 15.0 900000 600000 pts/0 R+ 11:20 5:43 python train.pyอ่านคอลัมน์สำคัญ
| คอลัมน์ | คือ |
|---|---|
USER | เจ้าของ process |
PID | เลขประจำตัว |
%CPU | เปอร์เซ็นต์ CPU (100% = 1 core เต็ม; อาจเกิน 100 ถ้าใช้หลาย core) |
%MEM | เปอร์เซ็นต์ RAM ที่ใช้ |
RSS | RAM จริงที่ใช้ (KB) — ตัวเลขนี้เชื่อถือได้กว่า VSZ |
STAT | สถานะ: R รันอยู่, S หลับรอ, D รอ I/O (ฆ่าไม่ได้ชั่วคราว), Z zombie, T หยุด, + foreground |
START | เริ่มเมื่อไร |
TIME | เวลา CPU ที่ใช้รวม |
COMMAND | คำสั่งที่รัน |
ค้นหา process
ps aux | grep nginx
ps aux | grep "[p]ython" # trick ไม่ให้ grep เจอตัวเอง (บทที่ 14)
pgrep -a nginx # แสดง PID + คำสั่ง
pgrep -u somchai # process ของ user นี้
ps -ef --forest # แสดงเป็นต้นไม้
ps -p 1799 -o pid,ppid,user,cmd # เจาะ PID เดียว เลือกคอลัมน์เองเรียงตามการใช้ทรัพยากร
ps aux --sort=-%cpu | head # กิน CPU มากสุด 10 อันดับ
ps aux --sort=-%mem | head # กิน RAM มากสุดtop — ดู process แบบเรียลไทม์
topอัปเดตทุก 3 วินาที แสดง process ที่กิน CPU มากสุดบนสุด
บรรทัดบนสรุประบบ
top - 11:25:03 up 2:25, 2 users, load average: 1.52, 0.98, 0.65
Tasks: 142 total, 2 running, 140 sleeping
%Cpu(s): 25.3 us, 4.1 sy, 0.0 ni, 68.9 id, 1.2 wa
MiB Mem : 7808.0 total, 1024.5 free, 4200.0 used, 2583.5 buff/cache- load average — งานที่รอ CPU เฉลี่ย 1/5/15 นาที (บทที่ 29 อธิบายวิธีอ่าน)
%Cpu:us= user,sy= system(kernel),id= ว่าง,wa= รอ diskbuff/cache= RAM ที่ระบบใช้ cache (คืนให้โปรแกรมได้ ไม่ใช่ “เต็ม”)
คีย์ใน top
| คีย์ | ทำอะไร |
|---|---|
q | ออก |
M | เรียงตาม RAM |
P | เรียงตาม CPU (ค่าเริ่มต้น) |
k | ฆ่า process (พิมพ์ PID) |
1 | แยกดู CPU ทีละ core |
u | กรองตาม user |
htop — top ที่ใช้ง่ายกว่า
sudo apt install htop
htopมีสี เลื่อนด้วยลูกศร คลิกได้ (F9 ฆ่า, F5 ดูเป็นต้นไม้, F6 เลือกคอลัมน์เรียง, / ค้นหา) แนะนำติดตั้งไว้
งานเบื้องหลัง: & jobs fg bg
& — รันแล้วปล่อยเบื้องหลัง
./long-task.sh &[1] 2401[1] = job number, 2401 = PID เทอร์มินัลว่างให้พิมพ์คำสั่งอื่นต่อได้ ขณะที่งานรันอยู่เบื้องหลัง
Ctrl+Z — พักงานที่รันอยู่
กำลังรัน vim หรือ task นาน ๆ อยากพักไปทำอย่างอื่นก่อน
# กด Ctrl+Z[1]+ Stopped vim notes.txtงานถูกหยุดชั่วคราว (ไม่ใช่ปิด) กลับมาทำต่อได้
jobs / fg / bg
jobs # ดูงานใน shell นี้[1]+ Stopped vim notes.txt
[2]- Running ./long-task.sh &fg %1 # ดึงงาน 1 กลับมา foreground (ทำต่อ)
bg %1 # ให้งาน 1 ที่ถูก stop ทำต่อ แต่อยู่เบื้องหลัง
fg # ดึงงานล่าสุด
kill %2 # ฆ่างานที่ 2ลำดับที่ใช้บ่อย: กำลังรันคำสั่งนาน → ลืมใส่ & → กด Ctrl+Z → พิมพ์ bg → งานทำต่อเบื้องหลัง
ปัญหา: ปิดเทอร์มินัลแล้วงานตาย
process ที่ผูกกับเทอร์มินัล เมื่อปิดเทอร์มินัล (หรือ SSH หลุด) จะได้สัญญาณ SIGHUP แล้วตาย รวมถึงงานที่รันด้วย &
nohup — ไม่สนใจ SIGHUP
nohup ./long-task.sh &nohup: ignoring input and appending output to 'nohup.out'งานรันต่อแม้ปิดเทอร์มินัล output ไปที่ nohup.out (หรือระบุเอง)
nohup ./backup.sh > backup.log 2>&1 &
echo $! # PID ของงานที่เพิ่งสั่ง (เก็บไว้เผื่อ kill ทีหลัง)disown — ปลดงานที่สั่งไปแล้ว
./long-task.sh &
disown # ปลดงานล่าสุดจาก shell (ปิดเทอร์มินัลได้แล้ว)
disown -a # ปลดทุกงานtmux — ทางที่ดีที่สุดสำหรับงานยาว (บทที่ 37)
sudo apt install tmux
tmux # เปิด session
# ... รันงาน ...
# กด Ctrl+b แล้ว d เพื่อ detach (งานยังรัน)
tmux attach # กลับเข้ามาดูทีหลัง (แม้ SSH ใหม่)tmux เก็บทั้ง session ไว้ — เหมาะกับงานที่ต้องดู output แบบ interactive หรือรันหลายวัน
setsid — แยกออกจากเทอร์มินัลสมบูรณ์
setsid ./daemon.sh > /var/log/daemon.log 2>&1 &แต่ถ้าต้องการ daemon จริงจัง ให้ทำเป็น systemd service (บทที่ 25) จะจัดการ restart / log / boot ให้
เรื่องที่คนมักพลาด
&แล้วปิดเทอร์มินัล งานตาย —&แค่ปล่อยเบื้องหลัง ยังผูกกับเทอร์มินัล ใช้nohup ... &+disownหรือtmux- อ่าน
%MEM/VSZแล้วตกใจ —VSZคือ virtual memory (จองไว้ ไม่ได้ใช้จริงหมด) ดูRSSแทนสำหรับ RAM จริง - เห็น buff/cache เยอะแล้วคิดว่า RAM เต็ม — Linux ใช้ RAM ว่างทำ cache โดยตั้งใจ คืนให้โปรแกรมได้ทันที ดู
free -hคอลัมน์available kill %1กับkill 1—%1= job number (ปลอดภัย),1= PID 1 = systemd (ฆ่าไม่ได้อยู่แล้ว แต่ระวังเลขอื่น)- process สถานะ
Dฆ่าไม่ตาย — มันติดรอ I/O (disk/network) ฆ่าตอนนั้นไม่ได้ ต้องรอ I/O เสร็จ หรือแก้ที่ต้นเหตุ (disk เต็ม, NFS ค้าง) - รันงานหนักบน production โดยไม่
nice— ใช้nice -n 19 ./heavy.shให้ priority ต่ำ ไม่แย่ง CPU งานสำคัญ (บทที่ 24 มีrenice) - ลืม PID ของงาน nohup — เก็บด้วย
echo $!ทันที หรือหาทีหลังด้วยpgrep -f ชื่อสคริปต์
สรุป
- process = โปรแกรมที่กำลังรัน มี PID, PPID, เจ้าของ; ทุกตัวสืบจาก systemd (PID 1)
ps auxดู process ทั้งหมด — ดูRSS(RAM จริง),STAT(R/S/D/Z),%CPUps aux --sort=-%cpu | head— ตัวกิน CPU มากสุด;pgrep -a ชื่อหา PIDtop/htop— เรียลไทม์ (qออก,M/Pเรียง RAM/CPU,k/F9ฆ่า)- งานเบื้องหลัง:
cmd &(ปล่อย),Ctrl+Z(พัก),jobs/fg %1/bg %1 - รันต่อหลังปิดเทอร์มินัล:
nohup cmd > log 2>&1 &แล้วdisown— หรือใช้tmux(ดีที่สุดสำหรับงานยาว) - daemon จริงจัง → ทำเป็น systemd service (บทที่ 25)
บทถัดไปเราจะเรียนวิธี “สั่ง” process — สัญญาณ (signals) และคำสั่ง kill, pkill, killall