Linux รู้จักเทอร์มินัลและ shell



หลายคนเปิดเทอร์มินัลครั้งแรกแล้วรู้สึกเหมือนเจอกล่องดำที่ต้อง “รู้คำสั่งลับ” ถึงจะใช้ได้ ความจริงมันเรียบง่ายกว่านั้นมาก บทนี้จะรื้อกล่องดำนั้นออกให้ดูข้างใน

terminal / shell / bash ต่างกันยังไง

สามคำนี้คนใช้ปนกันจนงง แยกให้ชัด

┌─ terminal (โปรแกรมหน้าต่าง)
│  รับสิ่งที่คุณพิมพ์ วาดตัวอักษรบนจอ
│  เช่น Windows Terminal, GNOME Terminal
│
│  ┌─ shell (ตัวแปลคำสั่ง)  ← อยู่ข้างใน terminal
│  │  อ่านบรรทัดที่คุณพิมพ์ หาโปรแกรมมารัน
│  │  จัดการตัวแปร ท่อ ประวัติคำสั่ง
│  │  bash / zsh / fish / sh คือ shell คนละยี่ห้อ
│  └─
└─
  • terminal (หรือ “terminal emulator”) = หน้าต่างโปรแกรมที่แสดงตัวอักษร รับคีย์บอร์ด เปรียบเหมือน “จอกับคีย์บอร์ด”
  • shell = โปรแกรมที่อยู่ข้างในเทอร์มินัล คอยอ่านคำสั่งที่คุณพิมพ์ แล้วไปเรียกโปรแกรมมาทำงาน เปรียบเหมือน “พนักงานรับออเดอร์”
  • bash = ชื่อยี่ห้อของ shell ตัวหนึ่ง (Bourne Again SHell) เป็นค่าเริ่มต้นของ Ubuntu ยังมี zsh (ค่าเริ่มต้นของ macOS สมัยใหม่), fish, sh

ในซีรีส์นี้ shell = bash เสมอ (จะบอกเป็นพิเศษเมื่อบางอย่างเป็น bash เท่านั้น)

เช็กว่ากำลังใช้ shell อะไร

echo $SHELL
/bin/bash

อ่าน prompt ให้เข้าใจ

บรรทัดที่ขึ้นมารอให้คุณพิมพ์ เรียกว่า prompt ของ Ubuntu หน้าตาแบบนี้

somchai@web01:~/projects$

แยกทีละส่วน

ส่วนความหมาย
somchaiชื่อผู้ใช้ที่กำลัง login อยู่
@คั่นเฉย ๆ อ่านว่า “ที่”
web01ชื่อเครื่อง (hostname) — มีประโยชน์มากตอน SSH หลายเครื่อง จะได้ไม่พิมพ์ผิดเครื่อง
:คั่น
~/projectsโฟลเดอร์ที่คุณอยู่ตอนนี้ (~ = โฟลเดอร์ home ของคุณ)
$สัญลักษณ์ว่าเป็นผู้ใช้ธรรมดา — ถ้าเป็น # แปลว่าคุณเป็น root (สิทธิ์เต็ม ระวัง!)

ในบล็อกคำสั่งของซีรีส์นี้ เราจะ ไม่ใส่ prompt นำหน้า เพื่อให้ก๊อปไปวางได้เลย เห็น ls -l ก็พิมพ์ ls -l ตามได้ทันที

โครงสร้างของคำสั่ง

เกือบทุกคำสั่งใน Linux มีรูปแบบเดียวกัน

ชื่อคำสั่ง   [ตัวเลือก]        [อาร์กิวเมนต์]
   ls        -l  -a             /etc
  • ชื่อคำสั่ง = ชื่อโปรแกรมที่จะรัน (ls, cp, grep)
  • ตัวเลือก (options / flags) = ปรับพฤติกรรมของคำสั่ง มักขึ้นต้นด้วย - (แบบสั้น) หรือ -- (แบบยาว)
  • ls -l = แบบยาว (long), ls -a = รวมไฟล์ซ่อน (all)
  • รวมได้: ls -la เท่ากับ ls -l -a
  • แบบยาว: ls --all เท่ากับ ls -a (อ่านง่ายกว่าตอนเขียนสคริปต์)
  • อาร์กิวเมนต์ (arguments) = สิ่งที่คำสั่งจะไปกระทำด้วย มักเป็นชื่อไฟล์หรือโฟลเดอร์

ตัวอย่าง

ls -lh /var/log        # ls = คำสั่ง, -l -h = ตัวเลือก, /var/log = อาร์กิวเมนต์
cp -r src/ backup/     # คัดลอกโฟลเดอร์ src ไปเป็น backup (-r = recursive)

บางตัวเลือกต้องการค่าต่อท้าย

head -n 5 file.txt     # -n รับค่า 5 = เอา 5 บรรทัดแรก
grep -m 1 error log    # -m รับค่า 1 = หยุดหลังเจอ match แรก

ขอความช่วยเหลือ — สำคัญที่สุดในบทนี้

ไม่มีใครจำทุก option ได้ สิ่งที่ต้องจำคือ วิธีเปิดคู่มือ

--help — สรุปสั้น

ls --help

พิมพ์รายการ option ทั้งหมดของคำสั่งนั้นออกมาสั้น ๆ เหมาะเวลาลืมว่า flag ไหนทำอะไร ถ้ายาวเกินจอ ต่อท้ายด้วย | less แล้วกด q เพื่อออก

ls --help | less

man — คู่มือฉบับเต็ม

man ls

เปิดคู่มือแบบละเอียด (manual page) เลื่อนด้วยลูกศร/Space, ค้นหาด้วย /คำ แล้ว Enter, กด n ไปคำถัดไป, กด q เพื่อออก

โครงของ man page: NAME (คำสั่งทำอะไร) → SYNOPSIS (รูปแบบการใช้) → DESCRIPTION (อธิบาย option ทีละตัว) → EXAMPLES (บางคำสั่งมี)

tldr — ตัวอย่างการใช้จริง (ติดตั้งเพิ่ม)

man ละเอียดแต่บางทีเราแค่อยากได้ตัวอย่าง tldr ให้ตัวอย่างที่ใช้บ่อยที่สุด 5–6 บรรทัด

sudo apt install tldr
tldr tar
tar

Archiving utility.

- Create an archive from files:
    tar cf target.tar file1 file2 file3

- Create a gzipped archive:
    tar czf target.tar.gz file1 file2 file3
...

type และ which — คำสั่งนี้คืออะไร

type ls          # ls is aliased to `ls --color=auto`
type cd           # cd is a shell builtin
which python3     # /usr/bin/python3

คีย์ลัดที่ต้องรู้ตั้งแต่วันแรก

คีย์ทำอะไร
Tabเติมชื่อไฟล์/คำสั่งให้อัตโนมัติ — กดบ่อย ๆ ลดพิมพ์ผิด กด 2 ครั้งดูตัวเลือกทั้งหมด
↑ / ↓เลื่อนดูคำสั่งที่เคยพิมพ์
Ctrl + Cยกเลิกคำสั่งที่กำลังรันอยู่ (ส่งสัญญาณให้หยุด)
Ctrl + Dส่ง “จบข้อมูล” — ใช้ปิด shell หรือออกจากโปรแกรมที่รออินพุต
Ctrl + Lล้างจอ (เท่ากับคำสั่ง clear) แต่ไม่ลบประวัติ
Ctrl + Rค้นหาคำสั่งเก่าแบบพิมพ์ทีละตัว (บทที่ 37 ลงลึก)
Ctrl + A / Ctrl + Eกระโดดไปต้น / ท้ายบรรทัด
Ctrl + U / Ctrl + Kลบตั้งแต่เคอร์เซอร์ถึงต้น / ท้ายบรรทัด

ลองพิมพ์ ls /et แล้วกด Tab — มันจะเติมเป็น ls /etc/ ให้เอง นี่คือคีย์ที่คุณจะใช้บ่อยที่สุด

ดูประวัติคำสั่ง

history           # แสดงคำสั่งที่เคยพิมพ์ทั้งหมด พร้อมเลขลำดับ
history 10        # เอาแค่ 10 อันล่าสุด
!42               # รันคำสั่งลำดับที่ 42 อีกครั้ง
!!                # รันคำสั่งล่าสุดซ้ำ (เช่น sudo !! เมื่อลืมใส่ sudo)

เรื่องที่คนมักพลาด

  • ติดอยู่ในโปรแกรมแล้วออกไม่ได้ — ส่วนใหญ่กด q (สำหรับ man, less, top), บางตัวใช้ Ctrl+C, ถ้าหลงเข้า vim ให้กด Esc แล้วพิมพ์ :q! แล้ว Enter
  • เว้นวรรคผิดที่ — ls-l (ไม่มีเว้นวรรค) = command not found; ต้อง ls -l เว้นวรรคระหว่างคำสั่งกับ option เสมอ
  • คิดว่าปิดเทอร์มินัลแล้วโปรแกรมที่รันค้างจะทำงานต่อ — ปกติมันจะถูกปิดไปด้วย (บทที่ 23 จะสอน nohup / tmux ให้รันต่อได้)
  • พิมพ์รหัสผ่านของ sudo ผิดแล้วงงว่าทำไมเงียบ — จอไม่แสดงอะไรตอนพิมพ์รหัส ถ้าผิดจะขึ้น Sorry, try again. พิมพ์ใหม่ได้
  • ไม่ยอมใช้ Tab — พิมพ์ชื่อโฟลเดอร์ยาว ๆ เต็มมือแล้วพิมพ์ผิด เสียเวลากว่าเยอะ ฝึกกด Tab ให้ติดเป็นนิสัย
  • สับสนว่า man กับ --help ต่างกันไหม — เนื้อหาคล้ายกัน --help สั้นกว่าและเป็นส่วนหนึ่งของตัวโปรแกรม, man เป็นคู่มือแยกที่ละเอียดกว่า ใช้อันไหนก็ได้

สรุป

  • terminal = หน้าต่างโปรแกรม, shell = ตัวแปลคำสั่งข้างใน, bash = ชื่อยี่ห้อ shell ที่ Ubuntu ใช้
  • prompt user@host:path$ บอกว่าคุณเป็นใคร อยู่เครื่องไหน โฟลเดอร์ไหน ($ = ผู้ใช้ธรรมดา, # = root)
  • โครงสร้างคำสั่ง = ชื่อคำสั่ง [ตัวเลือก] [อาร์กิวเมนต์] เช่น ls -lh /var/log
  • ขอความช่วยเหลือ: คำสั่ง --help (สั้น), man คำสั่ง (เต็ม, กด q ออก), tldr คำสั่ง (ตัวอย่าง)
  • คีย์ที่ต้องใช้ให้ติด: Tab (เติมชื่อ), ↑ (คำสั่งเก่า), Ctrl+C (ยกเลิก), Ctrl+R (ค้นประวัติ)
  • !! รันคำสั่งล่าสุดซ้ำ — sudo !! มีประโยชน์มากเมื่อลืมใส่ sudo

บทถัดไปเราจะดูโครงสร้างไฟล์ระบบของ Linux — ทำไมไม่มี C: D: และโฟลเดอร์อย่าง /etc /var /home เก็บอะไรไว้บ้าง