Linux hard link และ symbolic link



Windows มี “shortcut” Linux มีลิงก์ 2 แบบที่ทำงานคนละระดับกัน เข้าใจเรื่องนี้แล้วจะเข้าใจว่าทำไมลบไฟล์แล้วดิสก์ไม่ว่างขึ้น และทำไม deploy สมัยใหม่ชอบใช้ symlink ชื่อ current

ก่อนอื่น: inode คืออะไร

ลองคิดว่าไฟล์หนึ่งไฟล์มี 2 ส่วน

report.txt   ← ชื่อไฟล์ (อยู่ในโฟลเดอร์)
   │
   │ ชี้ไป
   ▼
inode #265193   ← อยู่ในตารางของระบบไฟล์
├─ เจ้าของ, สิทธิ์, ขนาด, เวลา
├─ ตำแหน่งข้อมูลจริงบนดิสก์
└─ จำนวนชื่อที่ชี้มา (link count)
  • ชื่อไฟล์ เป็นแค่ป้ายในโฟลเดอร์ที่ชี้ไปยัง inode
  • inode เก็บ metadata ทั้งหมด + ชี้ไปยังข้อมูลจริงบนดิสก์
  • inode ไม่เก็บ “ชื่อ” ของตัวเอง — ชื่ออยู่ในโฟลเดอร์

ดูเลข inode ด้วย

ls -i report.txt
265193 report.txt
ln report.txt report-copy.txt
ls -li report.txt report-copy.txt
265193 -rw-r--r-- 2 somchai somchai 100 Sep 7 15:00 report.txt
265193 -rw-r--r-- 2 somchai somchai 100 Sep 7 15:00 report-copy.txt

สังเกต

  • เลข inode เหมือนกัน (265193) — ทั้งสองชื่อคือไฟล์เดียวกันจริง ๆ ไม่ใช่สำเนา
  • link count เป็น 2 (คอลัมน์หลังสิทธิ์) — มี 2 ชื่อชี้มาที่ inode นี้
  • แก้ผ่านชื่อไหน อีกชื่อก็เห็นการเปลี่ยนแปลง (เพราะเป็นข้อมูลก้อนเดียว)
echo "เพิ่มบรรทัด" >> report-copy.txt
cat report.txt          # เห็นบรรทัดที่เพิ่งเพิ่มด้วย
rm report.txt
cat report-copy.txt     # ยังอ่านได้ปกติ! ข้อมูลไม่หาย

ข้อมูลจริงจะถูกลบก็ต่อเมื่อ link count เหลือ 0 (ไม่มีชื่อไหนชี้มาแล้ว) นี่คือเหตุผลที่ rm จริง ๆ ชื่อเต็มคือ “unlink” — มันแค่ลบชื่อ ลด link count

  • ข้ามระบบไฟล์ (partition/ดิสก์คนละลูก) ไม่ได้ — inode เป็นของแต่ละระบบไฟล์
  • ลิงก์ไปยังโฟลเดอร์ไม่ได้ (กันไม่ให้เกิดวนลูป)
ln -s /var/www/site-v2 current
ls -li current
266001 lrwxrwxrwx 1 somchai somchai 18 Sep 7 15:10 current -> /var/www/site-v2

สังเกต

  • inode ต่างกัน (266001) — symlink เป็นไฟล์ของตัวเอง
  • l นำหน้า และมี -> /var/www/site-v2 บอกว่าชี้ไปไหน
  • ขนาด 18 = ความยาวของข้อความ path ที่มันเก็บ

symlink คือไฟล์เล็ก ๆ ที่ข้างในเก็บแค่ “ข้อความ path” ไปยังเป้าหมาย พอเปิด current ระบบจะตามไปเปิด /var/www/site-v2 ให้อัตโนมัติ

rm -rf /var/www/site-v2
ls -l current
cat current/index.html
current -> /var/www/site-v2
cat: current/index.html: No such file or directory

symlink กลายเป็น “broken link” (dangling) — ยังชี้ไปที่เดิม แต่ที่เดิมไม่มีแล้ว ls มักแสดงเป็นสีแดงกะพริบ

  • ข้ามระบบไฟล์ได้
  • ลิงก์ไปยังโฟลเดอร์ได้
  • เห็นชัดว่าชี้ไปไหน (ls -l)
hard linksymbolic link
สร้างด้วยln a bln -s a b
inodeเดียวกันกับต้นทางของตัวเอง
ลบต้นทางแล้วยังใช้ได้ (ข้อมูลอยู่)พัง (broken)
ข้ามดิสก์/partitionไม่ได้ได้
ลิงก์โฟลเดอร์ไม่ได้ได้
เห็นเป้าหมายใน ls -lไม่เห็น (ดูเหมือนไฟล์ปกติ)เห็น (-> เป้าหมาย)
ใช้บ่อยแค่ไหนนาน ๆ ทีบ่อยมาก

เอาจริง ๆ 95% ของเวลาคุณจะใช้ ln -s hard link เป็นความรู้ไว้เข้าใจว่าระบบไฟล์ทำงานยังไง

1. ชี้ “เวอร์ชันปัจจุบัน” ในการ deploy

/var/www/
├── releases/
│   ├── 2026-09-05-1400/
│   ├── 2026-09-06-0930/
│   └── 2026-09-07-1610/     ← เวอร์ชันล่าสุด
└── current -> releases/2026-09-07-1610/

Nginx ชี้ไปที่ /var/www/current เสมอ พอ deploy เวอร์ชันใหม่ ก็แค่

ln -sfn releases/2026-09-07-1610 /var/www/current
  • -f = เขียนทับ symlink เดิม
  • -n = ถ้าปลายทางเป็น symlink ที่ชี้โฟลเดอร์อยู่ อย่าตามเข้าไป (สำคัญมาก ไม่งั้นมันสร้างลิงก์ซ้อนข้างใน)

การสลับเวอร์ชันเป็นแค่การเปลี่ยน symlink — เร็วและ rollback ง่าย (ชี้กลับเวอร์ชันเก่า)

2. จัดการ dotfiles

เก็บไฟล์ตั้งค่าไว้ใน repo Git แล้ว symlink กลับเข้าที่ (บทที่ 38)

ln -s ~/dotfiles/bashrc ~/.bashrc
ln -s ~/dotfiles/nanorc ~/.nanorc

แก้ไฟล์ในโฟลเดอร์ dotfiles/ = แก้ไฟล์ตั้งค่าจริง และ commit เข้า Git ได้

3. ทำให้คำสั่งเวอร์ชันหนึ่งเป็นค่าเริ่มต้น

ls -l /usr/bin/python3
# python3 -> python3.12
readlink current                 # symlink นี้ชี้ไปไหน (ตรง ๆ)
readlink -f current              # ตามไปจนสุด ได้ path จริง (absolute)
ln -sfn เป้าหมายใหม่ ชื่อลิงก์      # อัปเดต symlink ที่มีอยู่
rm ชื่อลิงก์                       # ลบ symlink (ไม่กระทบเป้าหมาย)
find . -xtype l                  # หา broken symlink ทั้งหมด

ระวัง: rm current/ (มี / ต่อท้าย) กับ rm -r current อาจตีความให้ลบข้างในเป้าหมาย ให้ rm current เฉย ๆ เพื่อลบแค่ตัว symlink

เรื่องที่คนมักพลาด

  • rm symlink/ มี / ต่อท้าย — บางคำสั่งจะตามเข้าไปทำกับเป้าหมาย ลบ symlink ให้พิมพ์ rm ชื่อ ไม่มี /
  • ln -s แล้วใช้ relative path ผิดที่ — ln -s ../data current ลิงก์เก็บข้อความ ../data ตรง ๆ ถ้าย้าย symlink ไปโฟลเดอร์อื่น มันจะชี้ผิด ใช้ absolute path (ln -s /full/path/data current) จะปลอดภัยกว่า
  • ลืม -n ตอนอัปเดต symlink ที่ชี้โฟลเดอร์ — ln -sf new current เมื่อ current ชี้โฟลเดอร์อยู่ จะสร้างลิงก์ข้างในโฟลเดอร์นั้นแทน ใช้ ln -sfn
  • นับว่า hard link คือ “สำเนา” ที่ประหยัดที่ — ไม่ใช่สำเนา มันคือไฟล์เดียวกัน แก้ที่หนึ่งกระทบทุกที่
  • งงว่าลบไฟล์ใหญ่แล้วดิสก์ไม่ว่าง — อาจมี process เปิดไฟล์นั้นค้างอยู่ (link count ทางเทคนิคยังไม่ 0) หรือมี hard link อื่น; lsof | grep deleted ช่วยหา
  • ก๊อป symlink ด้วย cp แล้วได้ไฟล์จริงแทนลิงก์ — cp ตามลิงก์โดยปริยาย ใช้ cp -P (หรือ cp -a) เพื่อก๊อปตัว symlink เอง

สรุป

  • ทุกไฟล์ = ชื่อ (ในโฟลเดอร์) ชี้ไปยัง inode (metadata + ข้อมูลจริง); ls -i ดูเลข inode
  • hard link (ln a b): ชื่อที่สองชี้ inode เดียวกัน — ลบต้นทางข้อมูลไม่หาย (ตราบใดที่ link count > 0), ข้ามดิสก์/ลิงก์โฟลเดอร์ไม่ได้
  • symbolic link (ln -s a b): ไฟล์เล็กที่เก็บ path ไปเป้าหมาย — ลบต้นทางแล้วพัง, ข้ามดิสก์และลิงก์โฟลเดอร์ได้, เห็น -> เป้าหมาย ใน ls -l
  • ใช้ ln -s เป็นหลัก (95% ของงาน) — สลับเวอร์ชัน deploy, จัดการ dotfiles
  • อัปเดต symlink โฟลเดอร์: ln -sfn เป้าหมายใหม่ ชื่อ (ต้องมี -n)
  • readlink -f ตามลิงก์ถึงปลายทางจริง, find . -xtype l หา broken link

บทถัดไปเราจะเรียนค้นหาไฟล์ในเครื่องด้วย find และ locate — เจาะตามชื่อ ขนาด เวลา และสั่งทำกับผลลัพธ์