Linux โครงสร้างไฟล์ระบบ



บน Windows คุณคุ้นกับ C:\ D:\ แต่ละไดรฟ์แยกกัน พอมา Linux จะเจอแค่ / อันเดียว แล้วทุกอย่างแตกแขนงออกไปจากตรงนั้น บทนี้จะทำให้คุณเดินในต้นไม้ไฟล์ของ Linux ได้โดยไม่หลง

ต้นไม้ต้นเดียว เริ่มจาก /

Linux ไม่มี drive letter ทุกอย่างอยู่ใต้ root directory ที่เขียนแทนด้วย / (สแลชเดี่ยว) เพียงตัวเดียว

/                          ← root ของทั้งระบบ
├── bin/    → คำสั่งพื้นฐาน (ls, cp, cat)
├── boot/   → ไฟล์ที่ใช้ตอนบูตเครื่อง + kernel
├── dev/    → "ไฟล์" ที่แทนอุปกรณ์ (ดิสก์, USB, เทอร์มินัล)
├── etc/    → ไฟล์ตั้งค่าของทั้งระบบ (config)
├── home/   → โฟลเดอร์ส่วนตัวของผู้ใช้แต่ละคน
│   └── somchai/    ← โฟลเดอร์ home ของ somchai (แทนด้วย ~)
├── lib/    → ไลบรารีที่โปรแกรมใน bin ต้องใช้
├── media/  → USB / CD ที่เสียบเข้ามา (mount อัตโนมัติ)
├── mnt/    → จุดสำหรับ mount ดิสก์เอง (ชั่วคราว)
├── opt/    → ซอฟต์แวร์เสริมที่ติดตั้งเองแบบก้อนเดียว
├── proc/   → ข้อมูลของ kernel และ process (ไม่ใช่ไฟล์จริงบนดิสก์)
├── root/   → โฟลเดอร์ home ของผู้ใช้ root (ไม่ใช่ /)
├── sbin/   → คำสั่งสำหรับผู้ดูแลระบบ
├── srv/    → ข้อมูลที่ service ให้บริการ (เว็บบางที่วางที่นี่)
├── sys/    → ข้อมูลอุปกรณ์/kernel (คล้าย proc)
├── tmp/    → ไฟล์ชั่วคราว ลบเมื่อรีบูต ใครก็เขียนได้
├── usr/    → โปรแกรมและข้อมูลของผู้ใช้ (ส่วนใหญ่ของระบบอยู่นี่)
│   ├── bin/    → โปรแกรมที่ติดตั้งเพิ่ม
│   ├── lib/
│   ├── local/  → ของที่ compile ติดตั้งเองไม่ผ่าน apt
│   └── share/  → ไฟล์ที่ไม่ขึ้นกับสถาปัตยกรรม (icon, man page)
└── var/    → ข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงตลอด
    ├── log/    → ไฟล์ log ทั้งหมดของระบบ
    ├── www/    → ไฟล์เว็บ (ค่าเริ่มต้นของ Apache/Nginx)
    ├── lib/    → ข้อมูลของ service (ฐานข้อมูล ฯลฯ)
    └── cache/

ถ้าเสียบ USB เข้ามา มันจะไป “โผล่” เป็นโฟลเดอร์ที่ /media/somchai/ชื่อ USB ไม่ใช่ไดรฟ์ใหม่ — นี่คือแนวคิด mount: ดิสก์ทุกลูกถูกต่อเข้ากับต้นไม้เดียวกัน (บทที่ 28 จะลงลึก)

โฟลเดอร์ที่คุณจะเจอบ่อยที่สุด

โฟลเดอร์เก็บอะไรตัวอย่างที่จะได้แตะ
/home/ชื่อคุณ (~)ไฟล์ส่วนตัวทั้งหมดของคุณโปรเจกต์, ดาวน์โหลด, .bashrc
/etcไฟล์ตั้งค่าของระบบและ service/etc/hosts, /etc/ssh/sshd_config
/var/loglog ของระบบและ service/var/log/syslog, /var/log/auth.log
/tmpไฟล์ชั่วคราวที่พักไฟล์ระหว่างทำงาน
/usr/binโปรแกรมที่ติดตั้งไว้python3, git, curl
/optซอฟต์แวร์ก้อนใหญ่ที่ลงเองบางแอปเชิงพาณิชย์

กฎง่าย ๆ: งานประจำวันของคุณเกือบทั้งหมดอยู่ใน ~ (home) ส่วน /etc แตะเมื่อจะตั้งค่า service และต้องใช้ sudo ส่วน / ที่เหลือปล่อยให้ระบบดูแล

path — เส้นทางไปหาไฟล์

path คือที่อยู่ของไฟล์ เหมือนที่อยู่บ้าน มี 2 แบบ

absolute path — เริ่มจาก /

บอกทางตั้งแต่ root ไม่ว่าคุณจะยืนอยู่ตรงไหนก็ไปถึงที่เดียวกันเสมอ ขึ้นต้นด้วย / เสมอ

/home/somchai/projects/web/index.html
/etc/ssh/sshd_config
/var/log/syslog

relative path — เริ่มจากที่คุณยืนอยู่

บอกทางจากโฟลเดอร์ปัจจุบัน (current working directory) ไม่ขึ้นต้นด้วย /

ถ้าตอนนี้คุณอยู่ที่ /home/somchai/projects

web/index.html          → /home/somchai/projects/web/index.html
../photos               → /home/somchai/photos
./deploy.sh             → /home/somchai/projects/deploy.sh

สัญลักษณ์พิเศษในการเดินทาง

สัญลักษณ์ความหมาย
/root directory (ถ้าอยู่กลาง path = คั่นระดับ)
.โฟลเดอร์ปัจจุบัน (“ที่นี่”)
..โฟลเดอร์แม่ (ถอยขึ้นไป 1 ระดับ)
~โฟลเดอร์ home ของคุณ (/home/somchai)
~somsriโฟลเดอร์ home ของผู้ใช้ชื่อ somsri
-(ใช้กับ cd) โฟลเดอร์ก่อนหน้าที่เพิ่งอยู่

. มีประโยชน์เวลารันสคริปต์ในโฟลเดอร์ปัจจุบัน — ต้องพิมพ์ ./deploy.sh ไม่ใช่แค่ deploy.sh (บทที่ 19 จะอธิบายว่าทำไม เกี่ยวกับ $PATH)

ลองเดินดูจริง

pwd                 # print working directory — ตอนนี้อยู่ไหน
/home/somchai
cd /etc             # ไปที่ /etc ด้วย absolute path
pwd
/etc
cd ssh              # ไปต่อที่ ssh ด้วย relative path
pwd
/etc/ssh
cd ..               # ถอยขึ้น 1 ระดับ
pwd
/etc
cd ~                # กลับ home (พิมพ์ cd เฉย ๆ ก็ได้)
pwd
/home/somchai
cd -                # กลับไปที่เพิ่งอยู่ (/etc)
/etc

ทำไมโครงสร้างนี้ถึงเหมือนกันทุก distro

มีเอกสารมาตรฐานชื่อ FHS (Filesystem Hierarchy Standard) กำหนดว่าโฟลเดอร์ไหนควรเก็บอะไร ทุก distro พยายามทำตาม ผลคือคุณเรียนโครงสร้างนี้ครั้งเดียว แล้วย้ายไป Debian, Fedora, หรือเซิร์ฟเวอร์ที่ไหนก็หาของเจอ

เรื่องที่คนมักพลาด

  • หา C: ไม่เจอแล้วคิดว่าดิสก์หาย — Linux ไม่มี drive letter ดิสก์ทุกลูกถูก mount เข้ามาเป็นโฟลเดอร์ใต้ / (บน WSL2: ดิสก์ Windows อยู่ที่ /mnt/c)
  • สับสน / กับ ~ — / คือ root ของทั้งระบบ (บนสุด), ~ คือ home ของคุณ (/home/ชื่อคุณ) คนละที่กันคนละระดับ
  • สับสน /root กับ / — / คือ root directory, /root คือโฟลเดอร์ home ของผู้ใช้ root
  • ลืมว่า relative path ขึ้นกับว่ายืนอยู่ไหน — cat config.txt จะหาไฟล์ในโฟลเดอร์ปัจจุบัน ถ้ารันจากที่อื่นจะ “no such file” ให้ pwd เช็กก่อนเสมอ
  • เก็บไฟล์สำคัญไว้ใน /tmp — /tmp ถูกล้างทุกครั้งที่รีบูต (และบางระบบล้างไฟล์เก่ากว่า 10 วันอัตโนมัติ) อย่าเก็บอะไรที่อยากได้คืน
  • แก้ไฟล์ใน /etc โดยไม่สำรอง — ก่อนแก้ไฟล์ตั้งค่าระบบ sudo cp /etc/ssh/sshd_config /etc/ssh/sshd_config.bak เสมอ

สรุป

  • Linux มีต้นไม้ไฟล์ต้นเดียวเริ่มจาก / (root directory) ไม่มี C: D: — ดิสก์อื่นถูก mount เข้ามาเป็นโฟลเดอร์
  • โฟลเดอร์ที่เจอบ่อย: ~/home (ไฟล์คุณ), /etc (ตั้งค่า), /var/log (log), /tmp (ชั่วคราว), /usr/bin (โปรแกรม)
  • absolute path ขึ้นต้นด้วย / ชี้ที่เดียวเสมอ; relative path ไม่ขึ้นต้นด้วย / นับจากโฟลเดอร์ปัจจุบัน
  • สัญลักษณ์: . = ที่นี่, .. = ถอยขึ้น 1 ระดับ, ~ = home, cd - = กลับที่เพิ่งอยู่
  • โครงสร้างนี้เป็นมาตรฐาน (FHS) เหมือนกันเกือบทุก distro — เรียนครั้งเดียวใช้ได้ทุกที่

บทถัดไปเราจะใช้ ls สำรวจไฟล์อย่างละเอียด — อ่านผลลัพธ์ ls -l ให้ออกทีละคอลัมน์ และรู้จักตัวเลือกที่ใช้บ่อย