Bash คำสั่ง if / elif / else



if ใน Bash ทำงานต่างจากภาษาอื่น — มันไม่ได้ดู “จริง/เท็จ” แต่ดู exit status ของคำสั่งที่ตามมา เข้าใจจุดนี้แล้วจะเขียนเงื่อนไขได้ยืดหยุ่นกว่าที่คิด

โครงสร้างพื้นฐาน

if คำสั่ง; then
    # ทำเมื่อ คำสั่ง คืน exit status 0
fi

if คำสั่ง; then
    ...
else
    # ทำเมื่อ คืน exit status ≠ 0
fi

if คำสั่งA; then
    ...
elif คำสั่งB; then
    ...
else
    ...
fi

; หลังเงื่อนไขคือตัวคั่นก่อน then — หรือขึ้นบรรทัดใหม่ก็ได้

if [[ -f config.ini ]]
then
    echo "พบ config"
fi

if ดู exit status — ไม่จำเป็นต้องเป็น [[ ]]

นี่คือจุดที่มือใหม่มองข้าม [[ ]] เป็นแค่ คำสั่งหนึ่ง ที่คืน 0/1 ตามผลทดสอบ แต่ if รับคำสั่งอะไรก็ได้

# เช็กว่ามีคำสั่ง docker ไหม
if command -v docker >/dev/null 2>&1; then
    echo "มี docker"
fi

# เช็กว่า pattern อยู่ในไฟล์ไหม — ใช้ grep -q ตรง ๆ
if grep -q "^PermitRootLogin no" /etc/ssh/sshd_config; then
    echo "root login ถูกปิดแล้ว"
fi

# รันสคริปต์แล้วดูว่าสำเร็จไหม
if ./run-tests.sh; then
    echo "เทสผ่าน ✓"
else
    echo "เทสไม่ผ่าน ✗" >&2
    exit 1
fi

# เช็ก HTTP endpoint
if curl -fsS -o /dev/null "https://example.com/health"; then
    echo "เว็บออนไลน์"
fi

การเขียน if grep -q ...; then ดีกว่า grep -q ...; if [[ $? -eq 0 ]]; then — สั้นกว่า อ่านง่ายกว่า และไม่มีช่องพลาดเรื่อง $? โดนทับ

เงื่อนไขซ้อน

if [[ -f "$file" ]]; then
    if [[ -s "$file" ]]; then
        echo "ไฟล์มีอยู่และไม่ว่าง"
    else
        echo "ไฟล์มีอยู่แต่ว่าง"
    fi
else
    echo "ไม่มีไฟล์"
fi

รวมเงื่อนไขให้แบนลงถ้าทำได้

if [[ -f "$file" && -s "$file" ]]; then
    echo "ไฟล์มีอยู่และไม่ว่าง"
fi

guard clause — ตรวจแล้วออกก่อน

แทนที่จะห่อโค้ดหลักในบล็อก if ลึก ๆ ให้ตรวจกรณีผิดแล้ว exit/return/continue ทันที เรียกว่า guard clause หรือ early return

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

# guard: ตรวจ input ทีละอย่าง ผิดปุ๊บออกทันที
[[ $# -eq 2 ]]        || { echo "ใช้งาน: $0 <src> <dst>" >&2; exit 2; }
[[ -d "$1" ]]         || { echo "ไม่พบโฟลเดอร์: $1" >&2; exit 3; }
[[ -w "$(dirname "$2")" ]] || { echo "เขียน $2 ไม่ได้" >&2; exit 4; }

src=$1
dst=$2

# ==== ถึงตรงนี้ input ถูกต้องแน่นอน โค้ดหลักไม่ต้องเยื้อง ====
echo "กำลังสำรอง $src → $dst"
cp -a "$src" "$dst"

อ่านง่ายกว่าการซ้อน if สามชั้นมาก — สายตาไล่จากบนลงล่างได้ว่า “ต้องผ่านเงื่อนไขอะไรบ้าง”

{ cmd1; cmd2; } จัดกลุ่มคำสั่ง (ต้องมี ; ก่อน } และช่องว่างหลัง {) — บทที่ 27

one-liner: cond && cmd

สำหรับกรณีง่าย ๆ เขียนบรรทัดเดียวได้

[[ -d "$dir" ]] || mkdir -p "$dir"           # สร้างถ้ายังไม่มี
[[ -f "$lock" ]] && { echo "กำลังทำงานอยู่"; exit 1; }
(( errors > 0 )) && echo "พบข้อผิดพลาด $errors รายการ" >&2

กับดัก: cond && cmdA || cmdB

อยากให้เป็น “ถ้า cond ทำ A ไม่งั้นทำ B” แต่มันไม่ใช่แบบนั้นเป๊ะ

[[ -f "$f" ]] && echo "มีไฟล์" || echo "ไม่มีไฟล์"

ถ้า [[ -f "$f" ]] จริง → รัน echo "มีไฟล์" → ถ้า echo นั้นล้มเหลว (เช่น stdout ถูกปิด) → || จะรัน echo "ไม่มีไฟล์" ด้วย

กรณีทั่วไป echo ไม่พลาด แต่ถ้า cmdA เป็นอะไรที่พลาดได้ ระวัง

# อันตราย: ถ้า process ครั้งแรกคืน non-zero ทั้งที่ทำงานถูก
[[ $mode == fast ]] && process --fast || process --safe
# → ถ้า process --fast คืน 1 (เตือนแต่ทำงาน) จะรัน process --safe ตามมาด้วย!

ตรรกะสำคัญ ใช้ if เต็ม

if [[ $mode == fast ]]; then
    process --fast
else
    process --safe
fi

(( )) เป็นเงื่อนไข

(( expr )) คืน exit status 0 เมื่อผลลัพธ์ ไม่เป็นศูนย์ (เหมือนภาษา C)

if (( count > 10 )); then echo "เยอะ"; fi
if (( $# == 0 )); then echo "ไม่มีอาร์กิวเมนต์"; fi
while (( i < 100 )); do ...; (( i++ )); done

ระวัง: (( 0 )) คืน exit status 1 (เท็จ) — ถ้าใช้กับ set -e และผลเป็น 0 สคริปต์จะหยุด ใช้ (( count > 0 )) || true หรือเขียนเป็น if

เรื่องที่คนมักพลาด

  • ห่อทุกอย่างใน if [[ $? -eq 0 ]] — เขียน if คำสั่ง; then ตรง ๆ สั้นและปลอดภัยกว่า
  • cond && A || B = if-else — ไม่เป๊ะ ถ้า A พลาด B จะรันด้วย ใช้ if เต็มเมื่อสำคัญ
  • ลืม ; ก่อน then — if [[ x ]] then พัง ต้อง if [[ x ]]; then หรือ then ขึ้นบรรทัดใหม่
  • ลืม fi ปิด — หรือปิดผิดชั้นตอนซ้อนหลาย if
  • (( expr )) ที่ผลเป็น 0 กับ set -e — หยุดสคริปต์กลางคัน ระวังนิพจน์อย่าง (( x = 0 )), (( found++ )) ตอน found=0
  • เยื้องโค้ดผิดจนอ่านตรรกะไม่ออก — ใช้ guard clause ลดการซ้อน
  • elif ไม่มี then — elif ต้องตามด้วย then เหมือน if

สรุป

  • if คำสั่ง; then ... elif ...; then ... else ... fi — ต้องมี ; (หรือ newline) ก่อน then
  • if ดู exit status ของคำสั่ง — if grep -q ..., if ./script.sh, if command -v x ใช้ได้หมด
  • ไม่ต้องเก็บ $? มาเช็ก — เอาคำสั่งไปวางหลัง if ตรง ๆ
  • guard clause: ตรวจกรณีผิดแล้ว exit/return ก่อน — ลดการซ้อน โค้ดหลักไม่ต้องเยื้อง
  • one-liner [[ cond ]] || cmd โอเคสำหรับกรณีง่าย — แต่ cond && A || B ไม่ใช่ if-else เป๊ะ
  • (( expr )) เป็นเงื่อนไขได้ (0 = เท็จ) — ระวังกับ set -e

บทถัดไปว่าด้วยคณิตศาสตร์ — (( )), $(( )), จำนวนเต็มเท่านั้น และวิธีจัดการทศนิยม