Bash ตัวแปร



ตัวแปรใน Bash ดูเรียบง่ายจนหลอกตา — ไม่มี type ไม่ต้องประกาศ แต่กฎการตั้งและการอ้างถึงมีจุดที่พลาดง่ายมาก บทนี้ปูให้แน่นก่อนไปเรื่องยาก

ตั้งและอ้างถึง

name="Somchai"
count=5
path="/var/www/html"

echo "$name"
echo "$count"
echo "ไฟล์อยู่ที่ $path/index.html"
Somchai
5
ไฟล์อยู่ที่ /var/www/html/index.html

กฎเหล็ก 3 ข้อ

  1. ห้ามมีช่องว่างรอบ = — name="Somchai" ติดกัน ถ้าเว้นวรรค Bash คิดว่า name คือชื่อโปรแกรม
  2. อ้างถึงด้วย $ นำหน้า — name ตอนตั้ง, $name ตอนใช้
  3. ครอบด้วย "..." ตอนใช้เสมอ — echo "$name" ไม่ใช่ echo $name (บทที่ 5)

${var} — วงเล็บปีกกาเมื่อไหร่

$name กับ ${name} เหมือนกัน แต่ต้องใช้ ${...} เมื่อมีตัวอักษรติดกันจนงงว่าชื่อตัวแปรจบตรงไหน

fruit="apple"

echo "$fruits"        # ว่าง! Bash หาตัวแปรชื่อ fruits (ไม่มี)
echo "${fruit}s"      # apples — ชัดเจนว่าตัวแปรคือ fruit แล้วต่อด้วย s

file="report"
echo "${file}_2026.txt"   # report_2026.txt

${...} ยังเป็นประตูสู่ความสามารถอีกเยอะ — ค่าปริยาย ตัดสตริง แทนที่ (บทที่ 17–18) เขียน ${...} ติดเป็นนิสัยไว้ก็ดี

ทุกอย่างเป็นสตริง

Bash ไม่มี type จริง ๆ — ทุกค่าเก็บเป็นข้อความ

x=5
y=3
echo "$x$y"          # 53  (ต่อสตริง ไม่ใช่บวก)
echo "$((x + y))"    # 8   ต้องบอกให้คิดเลขใน $(( )) (บทที่ 11)

“ตัวเลข” เป็นแค่สตริงที่บังเอิญเป็นตัวเลข จนกว่าจะเอาไปใส่บริบทเลขคณิต $(( )) หรือ (( ))

ตัวแปรที่ไม่เคยตั้ง = ค่าว่าง

echo "ค่าคือ [$undefined]"     # ค่าคือ []

โดยปริยาย Bash ไม่บ่น มันแทนตัวแปรที่ไม่มีด้วยสตริงว่างเงียบ ๆ นี่เป็นบ่อเกิดบั๊ก — พิมพ์ชื่อตัวแปรผิดตัวเดียว สคริปต์ทำงานต่อด้วยค่าว่าง

rm -rf "$HOEM/tmp"       # พิมพ์ HOME ผิด → rm -rf "/tmp" — หายนะ

ทางแก้: ใส่ set -u ที่หัวสคริปต์ ให้การใช้ตัวแปรที่ไม่เคยตั้งเป็น error ทันที (บทที่ 30)

set -u
echo "$undefined"       # bash: undefined: unbound variable — หยุดทันที

unset — ลบตัวแปร

name="Somchai"
unset name
echo "[$name]"          # []

ต่างจากตั้งเป็นค่าว่าง (name="") ตรงที่ unset ทำให้ตัวแปร “ไม่มีอยู่” — สำคัญเมื่อใช้กับ ${var:-default} และ [[ -v var ]] (บทที่ 17)

readonly — ค่าคงที่

readonly PI=3.14159
readonly CONFIG_DIR="/etc/myapp"

PI=3            # bash: PI: readonly variable — แก้ไม่ได้

ใช้กับค่าที่ไม่ควรเปลี่ยนระหว่างสคริปต์ทำงาน — path หลัก, ชื่อโปรแกรม, เวอร์ชัน ช่วยจับบั๊กที่เผลอเขียนทับ

declare — ควบคุมชนิดและขอบเขต

declare -i num=10       # -i = integer (num=num+5 คิดเลขได้เลยไม่ต้อง $(( )))
declare -r MAX=100      # -r = readonly (เหมือน readonly)
declare -a list         # -a = indexed array (บทที่ 20)
declare -A map          # -A = associative array (บทที่ 21) — ต้องประกาศก่อนใช้
declare -l lower        # -l = แปลงเป็นตัวพิมพ์เล็กอัตโนมัติเมื่อกำหนดค่า
declare -u upper        # -u = แปลงเป็นตัวพิมพ์ใหญ่
declare -i n=5
n="10 + 3"
echo "$n"              # 13 — declare -i ทำให้ฝั่งขวาถูกคิดเป็นเลข

ในฟังก์ชัน declare ทำให้ตัวแปรเป็น local โดยปริยาย (เหมือน local — บทที่ 16)

การตั้งชื่อตัวแปร

  • ใช้ได้: ตัวอักษร ตัวเลข _ — ห้ามขึ้นต้นด้วยตัวเลข
  • ตัวแปรของคุณเอง: ตัวพิมพ์เล็ก snake_case เช่น output_dir, retry_count
  • ค่าคงที่ / environment: ตัวพิมพ์ใหญ่ เช่น MAX_RETRIES, LOG_FILE
  • อย่าทับตัวแปรระบบ: PATH, HOME, USER, PWD, IFS, SHELL — เขียนทับแล้วสคริปต์พังยับ (ยกเว้นตั้งใจ เช่น จูน IFS ชั่วคราว)
path="/tmp/work"        # ตัวเล็ก — ปลอดภัย ไม่ชนกับ $PATH ระบบ
PATH="/tmp/work"        # ตัวใหญ่ — พังทันที ระบบหาคำสั่งไม่เจอ

ตัวแปร shell กับ environment ต่างกัน

greeting="สวัสดี"           # ตัวแปร shell — เห็นแค่ใน shell นี้
export greeting            # ทำให้เป็น environment — process ลูกเห็นด้วย
export lang="th"          # ตั้งและ export ในบรรทัดเดียว
shell ของคุณ
  greeting = "สวัสดี"   (shell var)
  lang = "th"          (exported → environment)
     │
     └─ รันโปรแกรมลูก (เช่น python script.py)
          ลูกเห็น: lang="th"     ✓
          ลูกไม่เห็น: greeting    ✗ (ไม่ได้ export)

ทดสอบ

myvar="hello"
bash -c 'echo "ลูกเห็น: [$myvar]"'      # ลูกเห็น: []

export myvar
bash -c 'echo "ลูกเห็น: [$myvar]"'      # ลูกเห็น: [hello]

ดูตัวแปร environment ทั้งหมดด้วย env หรือ printenv — เรื่อง $PATH, .bashrc vs .profile อยู่ในบทที่ 42

ตัวแปรพิเศษที่เจอบ่อย

ตัวแปรคือ
$HOMEโฟลเดอร์บ้านของผู้ใช้
$USERชื่อผู้ใช้ปัจจุบัน
$PWDโฟลเดอร์ปัจจุบัน (เหมือน pwd)
$PATHรายการโฟลเดอร์ที่ Bash ใช้ค้นหาคำสั่ง
$?exit status ของคำสั่งล่าสุด
$$PID ของสคริปต์
$0ชื่อสคริปต์
$RANDOMเลขสุ่ม 0–32767 (อ่านทีได้ค่าใหม่)
$LINENOหมายเลขบรรทัดปัจจุบัน (ใช้ตอน debug)

เรื่องที่คนมักพลาด

  • ช่องว่างรอบ = — x = 5 ผิด, x=5 ถูก อันดับหนึ่งของบั๊กตัวแปร
  • ลืม $ ตอนอ้างถึง — echo name พิมพ์คำว่า “name”, echo "$name" พิมพ์ค่า
  • $fruits แทนที่จะเป็น ${fruit}s — Bash กินตัวอักษรที่ติดกันเข้าไปในชื่อตัวแปร ใช้ ${...} คั่น
  • พิมพ์ชื่อตัวแปรผิดแล้วไม่รู้ตัว — Bash เงียบ แทนด้วยค่าว่าง ใส่ set -u จับ
  • เขียนทับตัวแปรระบบ — PATH=..., HOME=..., IFS=... โดยไม่ตั้งใจ ทำสคริปต์พัง ตั้งชื่อตัวเองเป็นตัวพิมพ์เล็ก
  • คาดว่าโปรแกรมลูกเห็นตัวแปร shell — ต้อง export ก่อน ไม่งั้นลูกเห็นเป็นค่าว่าง
  • x=5; echo "$x + 1" แล้วคาดว่าได้ 6 — ได้ 5 + 1 ต้อง $((x + 1))

สรุป

  • ตั้ง: name=value ห้ามมีช่องว่างรอบ = — อ้างถึง: $name หรือ ${name}
  • ใช้ ${var} เมื่อมีตัวอักษรติดกันหลังชื่อตัวแปร และครอบ "$var" ตอนใช้เสมอ
  • ทุกค่าเป็น สตริง — จะคิดเลขต้องใส่ $(( ))
  • ตัวแปรที่ไม่เคยตั้ง = ค่าว่างเงียบ ๆ → ใส่ set -u ให้เป็น error
  • unset var ลบตัวแปร, readonly VAR=x ทำค่าคงที่, declare -i/-r/-a/-A ควบคุมชนิด
  • ตั้งชื่อตัวเอง ตัวพิมพ์เล็ก เพื่อไม่ชนกับ PATH/HOME/IFS ของระบบ
  • export var ทำให้โปรแกรมลูกเห็น (environment) — ไม่ export = เห็นแค่ shell นี้

บทถัดไปคือหัวใจของทั้งซีรีส์ — quoting: single quote, double quote, ไม่ครอบเลย และทำไมมันสร้างความต่างระหว่างสคริปต์ที่ทำงานกับสคริปต์ที่พัง