Python คลาสและอ็อบเจกต์



จนถึงตอนนี้เราเก็บข้อมูลด้วยตัวแปรแยก ๆ หรือ dict และเขียนฟังก์ชันแยกไว้ประมวลผล การเขียนโปรแกรมเชิงวัตถุ (OOP) คือการมัดข้อมูลกับฟังก์ชันที่เกี่ยวข้องกันไว้ด้วยกันเป็นก้อนเดียว เรียกว่า “อ็อบเจกต์”

คลาส กับ อ็อบเจกต์ ต่างกันยังไง

  • คลาส (class) คือแบบพิมพ์เขียว บอกว่าอ็อบเจกต์ชนิดนี้มีข้อมูลอะไร ทำอะไรได้บ้าง
  • อ็อบเจกต์ (object) คือของจริงที่สร้างจากคลาส

เปรียบเหมือน “แบบบ้าน” (คลาส) กับ “บ้านที่สร้างเสร็จ” (อ็อบเจกต์) จากแบบเดียวสร้างได้หลายหลัง แต่ละหลังมีเจ้าของและสีต่างกัน

สร้างคลาสแรก

class Dog:
    def __init__(self, name, breed):
        self.name = name
        self.breed = breed

    def bark(self):
        print(f"{self.name} เห่า: โฮ่ง!")


# สร้างอ็อบเจกต์
d1 = Dog("บ๊อบบี้", "โกลเด้น")
d2 = Dog("ลัคกี้", "ชิวาวา")

print(d1.name)    # บ๊อบบี้
print(d2.breed)   # ชิวาวา

d1.bark()         # บ๊อบบี้ เห่า: โฮ่ง!
d2.bark()         # ลัคกี้ เห่า: โฮ่ง!

__init__ คืออะไร

__init__ เป็นเมท็อดพิเศษที่ Python เรียกอัตโนมัติ ทุกครั้งที่สร้างอ็อบเจกต์ หน้าที่มันคือตั้งค่าเริ่มต้นให้อ็อบเจกต์

d1 = Dog("บ๊อบบี้", "โกลเด้น")
#        └─ สองค่านี้ถูกส่งเข้า __init__ เป็น name และ breed

ชื่อ __init__ (มีขีดล่างสองตัวหน้าหลัง) เป็นชื่อตายตัว ห้ามเปลี่ยน

self คืออะไร

self คือตัวอ็อบเจกต์ตัวมันเอง เวลาเราเขียน d1.bark() Python แปลงเป็น Dog.bark(d1) โดยส่ง d1 เข้าไปเป็น self ให้อัตโนมัติ

  • ทุกเมท็อดในคลาสต้องมี self เป็นพารามิเตอร์ตัวแรก
  • self.name หมายถึง “attribute ชื่อ name ของอ็อบเจกต์ตัวนี้”
  • ตอนเรียกเมท็อด (d1.bark()) เราไม่ต้องส่ง self เอง Python จัดการให้
class Circle:
    def __init__(self, radius):
        self.radius = radius

    def area(self):
        return 3.14159 * self.radius ** 2

    def describe(self):
        # เรียกเมท็อดอื่นของตัวเองผ่าน self
        return f"วงกลมรัศมี {self.radius} พื้นที่ {self.area():.2f}"


c = Circle(5)
print(c.area())        # 78.53975
print(c.describe())    # วงกลมรัศมี 5 พื้นที่ 78.54

attribute เปลี่ยนค่าได้

class BankAccount:
    def __init__(self, owner, balance=0):
        self.owner = owner
        self.balance = balance

    def deposit(self, amount):
        self.balance += amount
        print(f"ฝาก {amount} คงเหลือ {self.balance}")

    def withdraw(self, amount):
        if amount > self.balance:
            print("ยอดเงินไม่พอ")
            return
        self.balance -= amount
        print(f"ถอน {amount} คงเหลือ {self.balance}")


acc = BankAccount("สมชาย", 1000)
acc.deposit(500)     # ฝาก 500 คงเหลือ 1500
acc.withdraw(2000)   # ยอดเงินไม่พอ
acc.withdraw(300)    # ถอน 300 คงเหลือ 1200

แต่ละอ็อบเจกต์เก็บ balance ของตัวเองแยกกัน เมท็อดทำงานกับข้อมูลของอ็อบเจกต์ที่ถูกเรียกเท่านั้น

class attribute: ค่าที่ใช้ร่วมกันทุกอ็อบเจกต์

ตัวแปรที่ประกาศในคลาส (นอกเมท็อด) เป็นของคลาส ทุกอ็อบเจกต์เห็นค่าเดียวกัน

class Dog:
    species = "Canis familiaris"     # class attribute

    def __init__(self, name):
        self.name = name             # instance attribute

d1 = Dog("บ๊อบบี้")
d2 = Dog("ลัคกี้")

print(d1.species)   # Canis familiaris
print(d2.species)   # Canis familiaris
print(Dog.species)  # Canis familiaris

ใช้เก็บค่าคงที่ประจำคลาส เช่น อัตราดอกเบี้ย จำนวนขาสูงสุด ฯลฯ

__str__: กำหนดหน้าตาตอน print

ปกติ print(obj) แสดงอะไรอ่านไม่รู้เรื่อง กำหนด __str__ เพื่อคุมข้อความ

class Product:
    def __init__(self, name, price):
        self.name = name
        self.price = price

    def __str__(self):
        return f"{self.name} ({self.price} บาท)"


p = Product("กาแฟ", 45)
print(p)         # กาแฟ (45 บาท)

(มีบทเจาะลึก magic method อีกที)

ตัวอย่างรวม: ตะกร้าสินค้า

class Cart:
    def __init__(self):
        self.items = []

    def add(self, name, price, qty=1):
        self.items.append({"name": name, "price": price, "qty": qty})

    def total(self):
        return sum(item["price"] * item["qty"] for item in self.items)

    def show(self):
        print("=== ตะกร้าสินค้า ===")
        for item in self.items:
            subtotal = item["price"] * item["qty"]
            print(f"  {item['name']} x{item['qty']} = {subtotal}")
        print(f"รวม: {self.total()} บาท")


cart = Cart()
cart.add("กาแฟ", 45, 2)
cart.add("ขนมปัง", 25)
cart.show()

ผลลัพธ์:

=== ตะกร้าสินค้า ===
  กาแฟ x2 = 90
  ขนมปัง x1 = 25
รวม: 115 บาท

เช็คความเข้าใจก่อนข้ามบท

  • แยกได้ว่า class คือแบบพิมพ์ ส่วน object คือของที่สร้างจากแบบพิมพ์นั้น
  • อธิบายบทบาทของ __init__, self, attribute และ method ได้
  • ลองสร้างคลาส Student ที่มีชื่อ คะแนน และเมท็อดบอกว่าผ่านหรือไม่ผ่าน

สรุป

  • คลาสคือแบบพิมพ์เขียว อ็อบเจกต์คือของจริงที่สร้างจากคลาส
  • __init__ ตั้งค่าเริ่มต้น ถูกเรียกอัตโนมัติตอนสร้างอ็อบเจกต์
  • self คืออ็อบเจกต์ตัวมันเอง ทุกเมท็อดต้องมีเป็นพารามิเตอร์แรก
  • self.x = instance attribute (ของแต่ละอ็อบเจกต์), ตัวแปรในคลาส = class attribute (ใช้ร่วมกัน)

บทถัดไปว่าด้วย encapsulation การควบคุมการเข้าถึง attribute