Python จัดการข้อผิดพลาด (try / except)



เวลาโปรแกรมเจอสถานการณ์ที่ทำต่อไม่ได้ เช่น หารด้วยศูนย์ แปลงข้อความที่ไม่ใช่ตัวเลข เปิดไฟล์ที่ไม่มีอยู่ Python จะโยน “exception” ออกมาและหยุดโปรแกรมทันที การจัดการ exception คือการดักสถานการณ์เหล่านี้ไว้ แล้วให้โปรแกรมทำอย่างอื่นแทนการล่ม

exception หน้าตาเป็นยังไง

age = int("ยี่สิบ")
Traceback (most recent call last):
  File "app.py", line 1, in <module>
    age = int("ยี่สิบ")
ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'ยี่สิบ'

บรรทัดสุดท้ายบอกชนิดของ exception (ValueError) และรายละเอียด อ่าน traceback จากล่างขึ้นบนเพื่อหาสาเหตุ

try / except พื้นฐาน

try:
    age = int(input("อายุ: "))
    print(f"ปีหน้าอายุ {age + 1}")
except ValueError:
    print("กรุณากรอกเป็นตัวเลข")
  • โค้ดใน try ถ้ารันปกติ ก็ข้าม except ไป
  • ถ้าเกิด ValueError ระหว่างทาง Python กระโดดมาทำ except ทันที (บรรทัดที่เหลือใน try ไม่ทำ)

จับ exception ให้ตรงชนิด

อย่าจับแบบเหวี่ยงแหด้วย except: เปล่า ๆ หรือ except Exception: เพราะจะกลบ bug อื่นที่เราไม่ได้ตั้งใจดัก จับเฉพาะที่คาดว่าจะเกิด

def divide(a, b):
    try:
        return a / b
    except ZeroDivisionError:
        print("หารด้วยศูนย์ไม่ได้")
        return None

print(divide(10, 2))   # 5.0
print(divide(10, 0))   # หารด้วยศูนย์ไม่ได้ / None

จับหลายชนิด

try:
    data = [1, 2, 3]
    index = int(input("ตำแหน่ง: "))
    print(data[index])
except ValueError:
    print("ต้องเป็นตัวเลข")
except IndexError:
    print("ตำแหน่งเกินขอบเขต")

จับหลายชนิดด้วย except เดียวก็ได้ ใส่เป็นทูเพิล — ถ้าจะให้ทั้งสองกรณีทำเหมือนกัน

try:
    data = [1, 2, 3]
    index = int(input("ตำแหน่ง: "))
    print(data[index])
except (ValueError, IndexError):
    print("ข้อมูลไม่ถูกต้อง")

ดูรายละเอียด exception ด้วย as

try:
    num = int("abc")
except ValueError as e:
    print(f"เกิดข้อผิดพลาด: {e}")
    # เกิดข้อผิดพลาด: invalid literal for int() with base 10: 'abc'

else และ finally

try:
    f = open("data.txt")
    content = f.read()
except FileNotFoundError:
    print("ไม่พบไฟล์")
else:
    # ทำเมื่อ try สำเร็จ ไม่มี exception
    print(f"อ่านได้ {len(content)} ตัวอักษร")
finally:
    # ทำเสมอ ไม่ว่าจะสำเร็จหรือ error
    print("จบการทำงาน")
  • else — รันเมื่อ try ผ่านฉลุย ใช้แยกโค้ด “ที่อาจ error” ออกจากโค้ด “ที่ทำต่อเมื่อสำเร็จ”
  • finally — รันเสมอ เหมาะกับการเก็บกวาด เช่น ปิดไฟล์ ปิดการเชื่อมต่อ

exception ที่เจอบ่อย

ชนิดเกิดเมื่อ
ValueErrorค่าผิดชนิด/รูปแบบ เช่น int("abc")
TypeErrorดำเนินการกับชนิดที่ไม่เข้ากัน เช่น "a" + 1
KeyErrorเข้าถึงคีย์ที่ไม่มีใน dict
IndexErrorindex เกินขอบเขตลิสต์
FileNotFoundErrorเปิดไฟล์ที่ไม่มีอยู่
ZeroDivisionErrorหารด้วยศูนย์
AttributeErrorเรียก attribute/method ที่อ็อบเจกต์ไม่มี

raise: โยน exception เอง

เมื่อฟังก์ชันเราเจอข้อมูลที่ยอมรับไม่ได้ ควร raise ออกไปให้คนเรียกรู้ ดีกว่าคืนค่าแปลก ๆ เงียบ ๆ

def set_age(age):
    if age < 0:
        raise ValueError("อายุต้องไม่ติดลบ")
    if age > 150:
        raise ValueError("อายุไม่สมเหตุสมผล")
    return age

try:
    set_age(-5)
except ValueError as e:
    print(e)   # อายุต้องไม่ติดลบ

สร้าง exception ของตัวเอง

สืบทอดจาก Exception เพื่อสร้างชนิดข้อผิดพลาดเฉพาะโดเมนของเรา (จะเข้าใจมากขึ้นหลังเรียน OOP)

class InsufficientBalanceError(Exception):
    pass

def withdraw(balance, amount):
    if amount > balance:
        raise InsufficientBalanceError(f"ยอดเงินไม่พอ (มี {balance}, ถอน {amount})")
    return balance - amount

try:
    withdraw(500, 800)
except InsufficientBalanceError as e:
    print(e)

อย่ากลืน exception เงียบ ๆ

try:
    risky_operation()
except Exception:
    pass   # อันตราย — ถ้ามี bug จะไม่มีวันรู้

ถ้าจะดัก อย่างน้อยควร log ไว้ หรือแจ้งผู้ใช้ การ pass เฉย ๆ ทำให้ debug ยากมากภายหลัง

ตัวอย่างรวม: รับตัวเลขแบบทนทาน

def get_int(prompt, minimum=None, maximum=None):
    while True:
        try:
            value = int(input(prompt))
        except ValueError:
            print("  ต้องเป็นตัวเลขจำนวนเต็ม")
            continue

        if minimum is not None and value < minimum:
            print(f"  ต้องไม่น้อยกว่า {minimum}")
        elif maximum is not None and value > maximum:
            print(f"  ต้องไม่เกิน {maximum}")
        else:
            return value

age = get_int("อายุ (1-120): ", minimum=1, maximum=120)
print(f"คุณอายุ {age} ปี")

เช็คความเข้าใจก่อนข้ามบท

  • ใช้ try/except เพื่อจัดการ error ที่คาดการณ์ได้
  • เลือกจับ exception ให้ตรงชนิด แทนการจับกว้างเกินจำเป็น
  • ลองเขียนฟังก์ชันรับตัวเลขที่ถามซ้ำจนกว่าผู้ใช้จะกรอกถูก

สรุป

  • try ครอบโค้ดที่อาจ error, except ชนิด ดักเฉพาะที่คาดไว้
  • else ทำเมื่อสำเร็จ, finally ทำเสมอ (เก็บกวาด)
  • raise ValueError("...") โยน exception เองเมื่อเจอข้อมูลที่ยอมรับไม่ได้
  • อย่าจับแบบเหวี่ยงแห และอย่ากลืน exception ด้วย pass เฉย ๆ

บทถัดไปว่าด้วยการอ่านและเขียนไฟล์ข้อความ